Parole – Gottfried Benn

Foto di Philip McKay

 

Solo: tu, con le parole,
e questa è veramente solitudine,
non buccine né archi trionfali
sono in quest’Essere.

Guardi loro nell’anima cercando
il primo viso, il viso primigenio,
anni su anni – schiàntati
sí di fatica, ma non troverai.

E di là s’accendono i lumi
in un dolce rifugio umano,
piana, da labbra umide, di rosa,
come una perla cade la parola.

Solo i tuoi anni ingialliscono
in un diverso significato,
fino nei sogni: sillabe –
ma tu tacitamente passi.

Gottfried Benn

(Traduzione di Ferruccio Masini)

da “Aprèslude”, Einaudi, Torino, 1966

∗∗∗

Worte

Allein: du mit den Worten
und das ist wirklich allein,
Clairons und Ehrenpforten
sind nicht in diesem Sein.

Du siehst ihnen in die Seele
nach Vor- und Urgesicht,
Jahre um Jahre – quäle
dich ab, du findest nicht.

Und drüben brennen die Leuchten
in sanftem Menschenhort,
von Lippen, rosigen, feuchten
perlt unbedenklich das Wort.

Nur deine Jahre vergilben
in einem anderen Sinn,
bis in die Träume: Silben –
doch schweigend gehst du hin.

Gottfried Benn

da “Aprèslude – Gedichte 1955”, Verlag: Limes Verlag Wiesbaden, 1961

Gimnopedia – Giorgio Seferis


I
SANTORINO

Piega, se puoi, sul mare scuro dimenticando
la musica d’un flauto sopra quei piedi nudi
che calcarono il tuo sonno in quell’altra vita ora sommersa.

Scrivi, se puoi, sull’ultimo tuo ciottolo
il giorno il nome il luogo,
gettalo a mare perché vada a picco.

Ci siamo ritrovati nudi sopra la pomice
rimirando le isole affioranti
rimirando le rosse isole andare a fondo
nel loro sonno, nel nostro.
Ci siamo ritrovati qua
nudi, con la bilancia

che traboccava verso l’ingiustizia.

Tallone di potenza volontà senz’ombra calcolato amore
piani che si maturano al sole meridiano
rotta del fato al battito della giovine mano
su l’òmero:
qui nel luogo smembrato che non regge
nel luogo che fu nostro
colano a picco  –  ruggine e cenere  –  le isole.

Are crollate
e gli amici scordati
foglie di palma nel fango.

Lascia, se puoi, viaggiare le tue mani
sul margine del tempo con la nave
che toccò l’orizzonte.
Quando il dado ha battuto sul marmo
e la lancia ha battuto la corazza
e l’occhio ha conosciuto il forestiero
e seccato è l’amore
in anime bucate,
quando ti guardi attorno e tutt’in giro
trovi piedi falciati
in giro mani morte
occhi ciechi di buio,
quando non hai più scelta
di quella morte che volevi tua,
udendo un grido
e sia grido di lupo,
il tuo diritto,
lascia, se puoi, viaggiare le tue mani
staccati via dal tempo infido e cola
a picco:
chi solleva i macigni cola a picco.

II
MICENE

Dammi le mani, dammi le tue mani, le mani.

Ho visto nella notte
il vertice aguzzo del monte,
la piana inondata laggiù dalla luce
d’una luna segreta,
girando il capo ho visto
l’acervo dei macigni neri
e la mia vita tesa come corda,
inizio e fine
l’attimo supremo;
le mie mani.

Chi solleva i macigni cola a picco:
questi macigni alzai fin che potei
questi macigni amai fin che potei,
questi macigni, il mio fato.
Piagato dal mio suolo
e seviziato dalla mia camicia,
e condannato dalle mie divinità,
questi macigni.

So che non sanno; eppure io che percorsi
tante volte la via
dall’omicida al morto
e dal morto alla pena
e dalla pena ad un altro omicidio,
palpeggiando
la porpora inesausta
in quella sera del ritorno
–  le Erinni cominciarono a fischiare
nell’erba rada  –
ho visto serpi e vipere incrociate
in un viluppo sulla mala stirpe,
il nostro fato¹.

Voci su dal macigno, su dal sonno,
più fonde qua dove il mondo s’abbruna,
memoria di travagli radicata nel ritmo
che percosse la terra con piedi
dimenticati.
Inabissati corpi, alle radici
d’un altro tempo, nudi. Occhi sbarrati,
sbarrati sopra un segno
che per quanto tu voglia non discerni:
l’anima
che combatte per farsi anima tua.

Neppure il silenzio è più tuo
qui dov’è fermo il giro delle mole.

Giorgio Seferis

ottobre 1935

(Traduzione di Filippo Maria Pontani)

da “Giorgio Seferis, Poesie”, “Lo Specchio” Mondadori, 1963

  ¹. Tutta questa parte della poesia risente di motivi e immagini dell’Orestea di Eschilo.

∗∗∗

ΓΥΜΝΟΠΑΙΔΙΑ
Α’. ΣΑΝΤΟΡΙΝΗ

Σϰύψε ἂν μπορεῖς στή θάλασσα τή σϰοτεινή ξεχνώντας
τόν ἦχο μιᾶς φλογέρας πάνω σέ πόόια γυμνά
πού πάτησαν τόν ὕπνο σου στήν ἄλλη ζωή τή βυθισμένη.

Γράψε ἂν μπορεῖς στό τελευταῖα σου ὄστραϰο
τή μέρα τ’ ὄνομα τόν τόπο
ϰαί ρίξε το στή θάλασσα γιά νά βουλιάξει.

Βρεθή ϰαμε γυμνοί πάνω στήν ἀλαφρόπετρα
ϰοιτάζοντας τ’ ἀναδυόμενα νησιά
ϰοιτάζοντας τά ϰόϰϰινος νησιά νά βυθίζουν
στόν ὕπνο τους, στόν ὕπνο μοις.
Ἐδῶ βρεθήϰαμε γυμνοί ϰρατώντας
τή ζυγαριά πού βάραινε ϰατά τό μέρος
τῆς ἀδι ϰίας.

Φτέρνα τῆς δύναμης θέληση ἀνίσ ϰιωτη λογαριασμένη ἀγάπη
στόν ἥλιο τοῦ μεσημεριοῦ σχέδια πού ὡριμάζουν,
δρόμος τῆς μοίρας μέ τό χτύπημα τῆς νέας παλάμης
στήν ὠμοπλάτη·
στόν τόπο πού σϰορπίστηϰε πού δέν ἀντέχει
στόν τόπο πού εἴταν ϰάποτε διϰός μας
βουλιάζουν τά νησιά σϰουριά ϰαί στάχτη.

Βωμοί γϰρεμισμένοι
ϰι’ οἱ φίλοι ξεχασμένοι
φύλλα τῆς φοινι ϰιᾶς στή λάσπη.

Ἄφησε τά χέρια σου ἂν μπορεῖς, νά ταξιδέψουν
ἐδῶ στήν ϰόχη τοῦ ϰαιροῦ μέ τό ϰαράβι
πού ἄγγιξε τόν ὁρίζοντα.
Ὅταν ὁ ϰύβος χτύπησε τήν πλάϰα
ὅταν ἡ λόγχη χτύπησε τό θώραϰα
ὅταν τό μάτι γνώρισε τόν ξένο
ϰαί στέγνωσε ἡ ἀγάπη
μέσα σέ τρύπιες ψυχές·
ὅταν ϰοιτάζεις γύρω σου ϰαί βρίσϰεις
ϰύϰλο τά πόδια θερισμένα
ϰύϰλο τά χέρια πεθαμένα
ϰύϰλο τά μάτιοι σϰοτεινά·
ὅταν δέ μένει πιά οὔτε νά διαλέξεις
τό θάνατο πού γύρευες διϰό σου,
ἀϰούγοντας μιά ϰραυγή
ἀϰόμη ϰαί τοῦ λύϰου τήν ϰραυγή,
τό δί ϰιο σου·
ἄφησε τά χέρια σου ἂν μπορεῖς νά ταξιδέψουν
ξεϰόλλησε ἀπ’ τόν ἄπιστα ϰαιρό
ϰαί βούλιαξε,
βουλιάζει ὅποιος σηϰώνει τίς μεγάλες πέτρες.

Β’. ΜΥΚΗΝΕΣ

Δῶσ’ μου τά χέρια σου, δῶσ’ μου τά χέρια σου, δῶσ’ μου τά χέρια σου.

Εἴδα μέσα στή νύχτα
τή μυτερή ϰορυφή τοῦ βουνοῦ
εἴδα τόν ϰάμπο πέρα πλημμυρισμένο
μέ τό φῶς ἑνός ἀφανέρωτου φεγγαριοῦ
εἴδα τόν ϰάμπο πέρα πλημμυρισμένο
μέ τό φῶς ἑνός ἀφανέρωτου φεγγαριοῦ
εἵδα, γυρίζοντας τό ϰεφάλι
τίς μαῦρες πέτρες συσπειρωμένες
ϰαί τή ζωή μου τεντωμένη σά χορδή
ἀρχή ϰαί τέλος
ἡ τελευταία στιγμή·
τά χέρια μου.

Βουλιάζει ὅποιος ση ϰώνει τίς μεγάλες πέτρες·
τοῦτες τίς πέτρες τίς ἑσή ϰωσα ὅσο βάσταξα
τοῦτες τίς πέτρες τίς ἀγάπησα ὅσο βάσταξα
τοῦτες τίς πέτρες, τή μοίρα μου.
Πληγωμένος ἀπό τό διϰό μου χῶμα
τυραννισμένος ἀπό τό διϰό μου πουϰάμισο
ϰαταδιϰασμένος ἀπό τούς διϰούς μου θεούς,
τοῦτες τίς πέτρες.

Ξέρω πώς δέν ξέρουν, ἀλλά ἐγώ
πού ἀϰολούθησα τόσες φορές
τό ὃρόμο ἀπ’ τό φονιά στό σϰοτωμένο
ἀπό τό σϰοτωμένο στήν πληρωμή
ϰι’ ἀπό τήν πληρωμή στόν ἄλλο φόνο,
ψηλαφώντας
τήν ἀνεξάντλητη πορφύρα
τό βράδι ἐ ϰεῖνο τοῦ γυρισμοῦ
πού ἄρχισαν νά σφυρίζουν οἱ Σεμνές
στό λιγοστό χορτάρι –
εἴδα τά φίδια σταυρωτά μέ τίς ὂχιές
πλεγμένα πάνω στήν ϰα ϰή γενιά
τή μοίρα μας.

Φωνές ἀπό τήν πέτρα ἀπό τόν ὕπνο
βαθύτερες ἐδῶ πού ὁ ϰόσμος σϰοτεινιάζει,
μνήμη τοῦ μόχθου ριζωμένη στό ρυθμό
πού χτύπησε τή γῆς μέ πόδια
λησμονημένα.
Σώματα βυθισμένα στά θεμέλια
τοῦ ἄλλου ϰαιροῦ, γυμνά. Μάτια
προσηλωμένα προσηλωμένα, σ’ ἕνα σημάδι
πού ὅσα ϰι’ ἂν θέλεις δέν τό ξεχωρίζεις·
ἡ ψυχή
πού μάχεται γιά νά γίνει ψυχή σου.

Μήτε ϰι’ ἠ σιωπή εἶναι πιά διϰή σου
ἐδῶ πού σταματήσαν οἱ μυλόπετρες.

Γιώργος Σεφέρης

da “ΓΥΜΝΟΠΑΙΔΙΑ”, Atene, 1936

Spezza la lancia – Moka

Foto di Cosetta Frosi

 

Spezza la lancia
sul mio corpo,
involucro
senza scanno,
involucro
senza destino.
Spezza la lancia
perché capire
io non posso
con un altro
cammino.
Spezza la lancia
sul mio corpo,
esso non si piega,
porta le radici
nel dolore
dell’uomo.
Riversa su di me
il tuo sangue
e le vergogne,
taccia la morte,
non è lì
che cerchi rifugio
alle vane verità
umane.
Spezza le condanne,
le misericordie
sul mio manto,
nel silenzio nero
c’è tutto
il ricordo
e le illuse
certezze.

Moka

da “Buchi temporali”, Youcanprint, 2020

Buchi temporali – IBS
Buchi temporali – la FELTRINELLI
Buchi temporali – Youcanprint

Venite – Gottfried Benn

Foto di Gérard Laurenceau

 

Venite, parliamo tra noi
chi parla non è morto,
già tanto lingueggiano fiamme
intorno alla nostra miseria.

Venite, diciamo: gli azzurri,
venite, diciamo: il rosso,
si ascolta, si tende l’orecchio, si guarda,
chi parla non è morto.

Solo nel tuo deserto,
nel tuo raccapriccio di sirti,
tu il piú solo, non petto,
non dialogo, non donna,

e già cosí presso agli scogli
sai la tua fragile barca –
venite, disserrate le labbra,
chi parla non è morto.

Gottfried Benn

(Traduzione di Ferruccio Masini)

da “Aprèslude”, Einaudi, Torino, 1966

∗∗∗

Kommt –

Kommt, reden wir zusammen
wer redet, ist nicht tot,
es züngeln doch die Flammen
schon sehr um unsere Not.

Kommt, sagen wir: die Blauen,
kommt, sagen wir: das Rot,
wir hören, lauschen, schauen
wer redet, ist nicht tot.

Allein in deiner Wüste,
in deinem Gobigraun –
du einsamst, keine Büste,
kein Zwiespruch, keine Fraun,

und schon so nah den Klippen,
du kennst dein schwaches Boot –
kommt, öffnet doch die Lippen,
wer redet, ist nicht tot.

Gottfried Benn

da “Aprèslude – Gedichte 1955”, Verlag: Limes Verlag Wiesbaden, 1961

Elena – Odisseas Elitis

Léon Spilliaert, Plage et marine bleue, 1937

 

Con la prima goccia di pioggia fu uccisa l’estate
Si bagnarono le parole che avevano dato lo splendore alle stelle
Tutte le parole che avevano Te come unica meta!
Dove stenderemo le nostre mani ora che il tempo ci ignora
Dove poseremo i nostri occhi ora che le linee lontane naufragarono nelle nuvole
Ora che le tue palpebre si chiusero sui nostri paesaggi
E come fossimo invasi dalla nebbia
Siamo soli soli accerchiati dalle tue immagini morte.

Con la fronte ai vetri vegliamo il nuovo dolore¹
Non è la morte che ci vincerà se ci sei Tu
Se altrove c’è un vento che ti viva intera
Che ti vesta da vicino come la nostra speranza ti veste da lontano
Se altrove c’è
Una pianura verde oltre il tuo sorriso fino al sole
Che confidente gli dice che ci incontreremo ancora
No non è con la morte che ci confronteremo
Ma con la più lieve goccia di pioggia autunnale
Una sensazione confusa
L’odore della terra bagnata nelle nostre anime che sempre più si allontanano

E se la tua mano non è nelle nostre mani
E se il nostro sangue non è nelle vene dei tuoi sogni
La luce nel cielo immacolato
E la musica invisibile dentro di noi oh! melanconica
Viandante di quanto ancora ci lega al mondo
È il vento umido l’ora autunnale la separazione
Il gomito che amaro si appoggia sulla memoria
Che esce quando la notte ci separa dalla luce
Dietro al quadrato della finestra che si affaccia sul dolore
Che non vede nulla
Perché è già diventata musica invisibile fiamma nel caminetto rintocco del grande orologio sulla parete
Perché è già diventata
Poesia verso dopo verso suono col ritmo della pioggia lacrime e parole
Parole non come le altre ma che hanno ancora Te come unica meta!

Odisseas Elitis

(Traduzione di Paola Maria Minucci)

da “Orientamenti”, 1940, in “Odisseas Elitis, È presto ancora”, Donzelli Poesia, 2011

¹«Con la fronte ai vetri vegliamo il nostro dolore» riecheggia il verso di Paul Éluard: «Le front aux vitres comme font les veilleurs de chagrin» (in «L’amour la poésie», 1929), testo molto amato da Elitis per sua diretta e ripetuta dichiarazione. Nella traduzione di Franco Fortini il verso è: «La fronte ai vetri come chi veglia in pena» (P. Éluard, Poesie, a cura di F. Fortini, Einaudi, Torino 1990, p. 79).

***

ΕΑΕΝΗ

Μέ τήν πρώτη σταγόνα τῆς βροχῆς σϰοτώηϰε τό ϰαλοϰηίρι
Μουσϰέψανε τά λόγια πού εἴχανει γεννήσει ἀστρυφεγγιές
Ὅλα τά λόγια πού εἴχανε μοναδιϰό τους προορισμύν Ἐσιένα!
Κατά ποῦ θ’ἁπλώσουμε τά χέρισι μας τώρα πού δέ μᾶς λογαριάζει πιά ὁ ϰαιρός
Κατά ποῦ θ’ ἀφήσουμε τά μάτια μσς τώρα πού οἱ μαϰρινές γραμμές ναυάγησαν στά σύννεφα
Τώρα πού ϰλείσανε τα βλέφαρά σου ἀπάνω στα τοπία μας
Κι εἴμαστε —σάν νά πέρασε μέσα μας ᾑ ὁμίχλη—
Μόνοι ὁλομόναχοι τριγυρισμένοι ἀπ’ τίς νεϰρές εἰϰόνες σου.

Μέ τό μέτωπο στό τζάμι ἀγριηινυῦμε τήν ϰαινούρια ὀδύνη
Δέν εἶναι ὁ θάνατος πού θά μᾶς μίξει ϰάτω μιά πού Ἐσύ ὑπάρχεις
Μιά πού ὑπάρχει ἀλλυῦ ἕνας ἄνεμος γιά νά σέ ζήσει ὁλάϰερη
Νά σέ ντύσει ἀπό ϰοντά ὅπως σέ ντύνει ἀπό μαϰριά ἡ ἐλπίδα μας
Μιά πού ὑπάρχει ἀλλοῦ
Καταράσινη πιδιάδα πέρ ἀπό τό γέλιο σου ὣς τόν ἥλιο
Λέγοντάς του ἐμπωηυαϰά πώς θά ξανασυναντηθυῦμε πάλι
Ὄχι δήν εἶναι ὁ θάνατος πού θ’ ἀντιμετωπίσουμε
Παρά μιά τόση δά σιαγόνα φθινυπωρινῆς βροχῆς
Ἕνα θολό συναίσθημα
Ἡ μυριοδιά τοῦ νοτισμένου χώματος μές στίς ψυχές μας πού ὅσα πᾶν ϰι ἀπομαϰρύνονται

Κι ἂν δεῖν εἶναιτό χέρι σου στό χέρι μας
Κι ἂν δέν εἶναι τό αἷμα μείς στίς φλέβες τῶν ὀνείρων σου
Τό φῶς στόν ἄσπιλιο οὐρανό
Κι ἡ μουσιϰή ἀθήατη μέσα μας ὤ! μελαγχολιϰή
Διαβάτισσα ὅσων μᾶς ϰρατᾶν στόν ϰόσμο ἀϰόμα
Εἶναι ὁ ὑγρός ἀέρας ἡ ὥρα τοῦ φθινοπώρου ὁ χωρισμός
Τό πιϰρό στήηριγμα τοῦ ἀγϰώνα στήν ἀνάμνηση
Πού βγαίνει ὅταν ἡ νύχτα ϰάει νά μᾶς χωρίσῃ ἀπό τό φῶς
Πίσω ἀπό τό τετράγωνο παράθυρο πού βλέπει πρός τή θλίψη
Πού δέ βλέπει τίποτε
Γιατί ἔγινε ϰιύλας μουσιϰή ἀθέατη φλόγα στό τζάϰι χτύπημα τοῦ μεγάλου ρολογιοῦ στόν τοῖχο
Γιατί ἔγινε ϰιόλαας
Ποίημα στίχος μ’ ἄλλον στίχο ἀχός παράλληλος μέ τή βροχή δάϰρυα ϰαί λόγια
Λόγια ὄχι σάν τ’ ἄλλα μά ϰι αὐτά μ’ ἕνα μοναδιϰό τους προορισμόνε: Ἐσιένα!

Οδυσσέας Ελύτης

da “Οδυσσέας Ελύτης, Προσανατολισμοί”, Atene, 1940