Se non mi avessi dato la poesia, Signore – Nikiforos Vrettakos

Herbert List, Church, Cyclades Island of Mykonos, Greece

 

Se non mi avessi dato la poesia, Signore,  
non avrei nulla per vivere.
Questi campi non sarebbero miei.
Mentre ora ho la fortuna di possedere meli,
le mie pietre buttano rami,
i miei pugni si riempiono di sole,
di gente il mio deserto,
di usignoli i miei giardini.

Allora, come ti sembrano? Hai visto
le mie spighe, Signore? Hai visto le mie vigne?
Hai visto che bella la luce che cade
sulle mie valli serene?
E ho ancora tempo!
Non ho dissodato tutto il mio terreno, Signore.
Mi ara il mio dolore e cresce la mia eredità.
Prodigo il mio sorriso come pane che si divide.
                                                                         Tuttavia
non scialacquo a vanvera il tuo sole.
Non butto nemmeno una briciola di ciò che mi dai.
Perché penso alla desolazione e ai rovesci dell’inverno.
Perché verrà la mia sera. Perché fra poco giungerà
la mia sera, Signore, e prima di partire
devo aver reso la mia capanna una chiesa
per i pastori dell’amore.

Nikiforos Vrettakos

(Traduzione di Filippomaria Pontani)

(da Il tempo e il fiume, 1957)

da “Antologia della poesia greca contemporanea”, Crocetti Editore, 2004

∗∗∗

Ἂν δέ μούδινες την ποίηση, Κύριε

Ἂν δέ μοὔδινες τήν ποίηση, Κύριε,
δέ θἆχα τίποτα για νά ζήσω.
Αὐτά τά χωράφια δέ θἆταν διϰά μου.
Ἐνῶ τώρα εὐτύχησα νἄχω μηλιές,
νά πετάξουνε ϰλώνους οἱ πέτρες μου,
νά γιομίσουν οἱ φοῦχτες μου ἥλιο,
ἡ ἔρημός μου λαό,
τά περιβόλια μου ἀηδόνια.

Λοιπόν, πῶς σοῦ φαίνονται; Είδες
τά στάχια μου, Κύριε; Είδες τ’ ἀμπέλια μου;
Είδες τί ὄμορφα πού πέφτει τό φῶς
στίς γαλήνιες ϰοιλάδες μου;
Κι ἔχω ἀϰόμη ϰαιρό!
Δέν ξεχέρσωσα ὅλο το χῶρο μου, Κύριε.
Μ’ ἀνασϰάφτει ὁ πόνος μου ϰι ὁ ϰλῆρος μου μεγαλώνει.
Ἀσωτεύω το γέλιο μου σάν ψωμί πού μοιράζεται.
                                                                                   Ὡστόσο,
δέν ξοδεύω τον ἥλιο σου ἄδιϰα.
Δέν πετῶ οὔτε ψίχουλο ἀπ’, τι μοῦ δίνεις.
Γιατί σϰέφτομαι τήν ἐρμιά ϰαί τις ϰατεβασιές τοῦ χειμώνα.
Γιατί θἄρθει τύ βράδυ μου. Γιατί φτάνει ὅπου νἆναι
το βράδυ μου, Κύριε, ϰαί πρέπει
νἄχω ϰάμει πρίν φύγω τήν ϰαλύβα μου ἐϰϰλησιά
γιά τούς τσοπάνηδες τῆς ἀγάπης.

Νιϰηφόρος Βρεττάϰος

da “ Ό χρόνος καί τό ποτάμι, 1952-1956”, Διφρος, 1957

Sorriso – Kostas G. Kariotakis

Foto di Jennifer B Hudson

 

 

Senza mai saperlo, pianse,
forse perché doveva piangere,
forse perché le sciagure càpitano

Il vespero stasera è come un sogno
e la valle, stasera, una magia.
Non piove piú. Sfinita, la fanciulla
si distende sul prato zuppo d’acqua.

Come ciliegie s’aprono le labbra:
e al suo respiro cosí fondo e pieno
sopra il suo petto sale e scende e sale
la piú robusta rosa dall’aprile.

Dalle nuvole sfuggono dei raggi,
nei suoi occhi si celano; la bagnano
da un limone due gocce di rugiada,

diventano diamanti sulla guancia:
sembrano la sua lacrima che corra
mentre sorride dirimpetto al sole.

Kostas G. Kariotakis

(Traduzione di Filippomaria Pontani)

(da Il dolore dell’uomo e delle cose, 1919: Il dolore dell’uomo)

da “L’ombra delle ore”, Crocetti Editore, 2004

∗∗∗

Χαμόγελο

Χωρίς νά τό μάθει ποτέ, ἐδάόρυσε,
ἴσως γιατί ἔ π ρ ε π ε νά δαόρύσει,
ἴσως γιατί οἱ συφορές ἔρ χ ο ν τ α ι.

Ἀπόψε εἶναι σάν ὄνειρο τό ὃείλι·
ἀπόψε ἡ λαγϰαδιά στά μάγια μένει.
Δέ βρέχει πιά. Κ’ ἡ ϰόρη ἀποσταμένη
στό μουσϰεμένο ξάπλωσε τριφύλλι.

Σά δυό όεράσια χώρισαν τά χείλη·
ϰ’ ἕτσι βαθιά, γιομάτα ὡς ἀνασαίνει,
στό στῆθος της ἀνεβοϰατεβαίνει
τό πλέον ἁδρό τριαντάφυλλο τ’ Ἀπρίλη.
 
Ξεφεύγουνε ἀπ’ τό σύννεφον ἀχτίδες
ϰαί ϰρύβονται στά μάτια της· τή βρέχει
μιά λεμονιά μέ δυό δροσοσταλίδες

πού στάθηϰαν στό μάγουλο διαμάντια
ϰαί πού θαρρεῖς τό δάϰρυ της πώς τρέχει
ϰαθώς χαμογελάει στόν ἥλιο ἀγνάντια.

Κώστας Καρυωτάϰης

da “Ὁ πóνoς τoῦ ἀνθρώπου ϰαί τῶν πραμάτων”, 1919: ‘Ὁ πóνoς τoῦ ἀνθρώπου’

Secondi, 82 – Ghiannis Ritsos

Ghiannis Ritsos

82

Torniamo alle cose che abbandonammo,
a quelle che ci hanno abbandonato. Teniamo in mano
moltissime chiavi, che non aprono
né porte né cassetti né valigie –
le battiamo l’una sull’altra e sorridiamo
non avendo più nessuno da ingannare
tantomeno noi stessi.

Ghiannis Ritsos

Atene, 1.I.89

(Traduzione di Nicola Crocetti)

da “Secondi”, 1988-1989, in “Molto tardi nella notte”, Crocetti Editore, 2020

∗∗∗

Δευτερόλεπτα

82

Ξαναγυρνᾶμε σ’ αὐτά πού ἐγκαταλείῴαμε,
σ’ ἐκεῖνα πού μᾶς ἐγκατέλειψαν. Στά χέρια μας
ἕνα πλῆθος κλειδιά, πού δέν ἀνοίγουν
οὔτε πόρτα οὔτε συρτάρι οὔτε βαλίτσα –
χτυπᾶμε τό ’να στ’ ἄλλο καί χαμογελᾶμε
μήν ἔχοντας πιά νά ξεγελάσουμε κανέναν
οὔτε τόν ἰ’διο τόν ἑαυτό μας.

Γιάννης Ρίτσος

Ἀθήνα, 1.Ι.89

da “ Άργά, πολύ άργά μέσα στή νύϰτα”

da «La sonata al chiaro di luna» – Ghiannis Ritsos

Ghiannis Ritsos

 

[…]

E davvero, non di rado scopro lí, nel fondo dove annego, 
coralli e perle e tesori di navi naufragate, 
incontri imprevedibili, di ieri, di oggi e del futuro, 
quasi una conferma di eternità, 
un certo sollievo, un certo sorriso di immortalità, come si dice, 
una felicità, un’ebbrezza, perfino un entusiasmo, 
coralli, perle e zaffiri; 
solo che non so donarli – no, li dono; 
solo che non so se loro possono prenderli – comunque io li dono. 
Lasciami venire con te. 

[…]

Ghiannis Ritsos

Atene, giugno 1956

(Traduzione di Nicola Crocetti)

(da La sonata al chiaro di luna, 1956: in Quarta dimensione, 1972)

da “Quarta dimensione”, Crocetti Editore, 2013

∗∗∗

da «Ἡ σονάτα τοῦ σεληνόφωτος»

[…]

Κι ἀλήθεια δέν εἶναι λίγες οἱ φορές πού ἀναϰαλύπτω ἐϰεῖ, στό βάθος τοῦ πνιγμοῦ,
ϰοράλλια ϰαί μαργαριτάρια ϰαί θησαυρού ς ναυαγισμένων πλοίων,
ἀπρόοπτες συναντήσεις, ϰαί χτεσινά ϰαί σημερινά ϰαί μελλούμενα,
μιάν ἐπαλήθευση σχεδό ν αἰωνιότητας,
ϰάποιο ξανάσασμα, ϰάποιο χαμόγελο ἀθανασίας, ὅπως λένε,
μιαν εὐτυχία, μιά μέθη, ϰ’ἐνθουσιασμό ν ἀϰόμη,
ϰοράλλια ϰαί μαργαριτάρια ϰαί ζαφείρια·
μονάχα πού δέν ξέρω νά τά δώσω − ὄχι, τά ὃίνω·
μονάχα πού δέν ξέρω ἂν μποροῦν νά τά πάρουν – πάντως ἐγώ τά δίνω.
Ἄφησέ με νά ‘ρθω μαζί σου.

[…]

Γιάννης Ρίτσος

Ἀθήνα, Ἰούνιος, 1956

da “Ἡ σονάτα τοῦ σεληνόφωτος”, 1956, in “Τέταϱτη διάσταση”, θήνα, Κέδρος, 1972

LA SONATA AL CHIARO DI LUNA

Anteprima della morte – Odisseas Elitis

Foto di Alessio Albi

(Sogno)

Senza sosta piú vicino senza sosta piú in alto
Senza sosta la riva si allontana
Montagne grandi e piccole strette nel loro abbraccio
E un palmo di prato un palmo di mare

Ultime pattuglie di uccelli controllano i passaggi
Ribes luminosi e oscure alghe
Che quasi sfiorando passo
                                                 gettando a poco a poco la zavorra

Ed è tanto invisibile la musica
Felicità sedimentata dentro di me cosí
Che non provo né dolore né gioia ma
Benedetto dai baci che mi sono rimasti ancora addosso
Ancora piú leggero salgo
Irrorato dell’oro celeste di Fra Angelico

E come dentro al buio dell’acqua silenziosa
Passa una figura che colgono soltanto
Le vergini che ameranno
Cosí da un’immagine all’altra di terra trasfigurata
Appare
In profondità dentro il verde dell’aria
Come da tanta amarezza sia riuscito a estrarre un sorriso
E dal giaguaro del sole un uccellino
Che come diacono di sconosciuti luoghi marini
Di culto notte e giorno canta

∗∗∗

Senza sosta piú vicino senza sosta piú in alto
Oltre le passioni oltre gli errori degli uomini
Ancora un po’ ancora un po’
Con tutti i suoni degli amori pronti a esplodere
L’arcipelago celeste:

Ecco Kimmoni!¹Ecco Lighinò!
Il Trienaki! L’Antípnos! L’Alogàris!
La Evlopússa! La Màissa!
Stupore! Odo viola e tutto diviene
Rosa e sulla pelle soltanto piango il fruscio
Dell’aria: di nuovo mi è concesso
Di toccare una terra stupenda castana circondata dal mare
Come quella degli olivi di mia madre quando
Scende la sera e un odore
Di erba bruciata sale ma
Se ne vanno gridando con un po’
Di guscio d’ostrica nel becco i gabbiani

Sulla cima della collina San Simeone
Un po’ piú in alto le barche delle nubi
E ancora piú in alto l’Arcangelo con il suo sguardo profondo tutto perdono.

Odisseas Elitis

(Traduzione di Paola Maria Minucci)

da “Elegie di Oxòpetra”, in “Odisseas Elitis, Elegie”, Crocetti Editore, 1997

¹Parole e nomi inesistenti in greco che racchiudono vaghe risonanze semantiche.

∗∗∗

Τά εἰσόδια τοῦ προθανατισμένου

( Ἐνύπνιον)

Ὁλοένα πιό σιμά ὁλοένα πιό ψηλά
Ὁλοένα οί άχτές ἀπο μακρύνονται
Βουνά μεγάλα μέ βουνά μικρά στήν ἁγκαλιά τους
Καί μιά καλάμη λιβαδάκι μιά καλάμη θάλασσα

Στερνές πουλιῶν περιπολίες ἐλέγχουν τά περάσ ματα
Φωτεινά φραγκοστάφυλα καί σκοτεινές φυκιότρυπες
Ὅπου μόλις ἁγγιχτός περνῶ
                                               ἀποβάλλοντας ἕρματα ἕνα-ἕνα

Κι εἶναι τόσο ή μουσική ἁθέατη
Κατασταλαγμένη εὐδαιμονία μέσα μου ὥστε
Μήτι λύπη κάν εἶτε χαρά νά δοκιμάζω δέν ὑπάρχει ἀλλ’
Εὐλογημένος ἀπό τά φιλιά πού άκόμη ἐπάνω μου ἔμειναν
Κι έλαφρύς πιότερο ἀνεβαίνω
Περιχυμένος κυανό χρυσάφι ἀπό τόν Frα Αngelicο

Κι ὅπως μέσα στά σκοτεινά τοῦ ἁμίλη του νεροῦ
Περνάει μορφή νά τή συλλάβουν μόνον
Οἱ παρΘένες πού μέλλει ν’ ἁγαπήσουν
Ἔτσι ἀπό μιά α’ ἀλλην εἰκόνα γῆς μεταμορψωμένης
Νά φανεῖ γίνεται
Βαθιά μέσα στό πράσινο τοῦ αἰθέρος
Πῶς ἀπό τό πολύ τῆς πἰιφας ἓσωσε νά βγάλω ἕνα χαμόγελο
Κι ἀπ’ τόν ἰαγουάρο τοῦ ἥλιου ἕνα πουλάκι
Πού σάν διάκος ἄγιωστων θαλασσινῶν τόπων
Λαψείας νυχτόημερα νά κελαηδεῖ

∗∗∗

Ὁλοένα πιό σιμά ὁλοένα πιό ψηλά
Πέρ’ ἀπ’ τά πάθη πέρ’ ἀπ’ τά λάθη τῶν ἀνθρώπων
Λίγο άκόμη λἰγο ἀκόμη
Μ’ ὅλους τούς ἤχους τῶν ἐρώτων ἓτοιμους ν’ ἀνακοουστοῦν
Το οὐοανιο ἀρχιπέλαγος:

Νά ἡ Κιμμώνη! Νά τό Λιγινό!
Τό Τριαινάκι! Ὁ Ἀντύπνος! Ὁ Ἀλογάρης!
Ἡ Εὐβλωποῦσα! Ἡ Μάισσα!
Θαμβος! Πού ἀκούω μώβ καί γίνονται ὅλα
Ρόδινα μέ κατάσαρκα τοῦ αἰθέρος τό ὕφασμα
Θροώντας
                  κλαίω· πού ξανα μοῦ ὃίνεται
Νά πατήσω χῶμα ὑπέροχο καστανό τριγυρισμένο Θάλασσα
Ὅπως τῶν έλαιώνων τῆς μητέρας μου καθώς
Τό βραδυ πέφτει Καί μια μυρωόιά
Χόρτου πού καίγεται ἀνεβαίνει ἀλλά
Φεύγουν κρώζοντας μέ λἰγη
Στό ράμφος τους στρειόόφλουντζα οί ἄγριοι γλάροι

Στήν κορυφή τοῦ λόφου ὁ Ἅγιος Συ μεών
Αἰγο πιό πάνω οί βάρκες τῶν νεφῶν
Καί ἀκό μη πιο ψηλά ὁ Ἀρχάγγελος μέ τό βαθύ του βλέμμα ὅλο συχωρεση.

Οδυσσέας Ελύτης

da “Οδυσσέας Ελύτης, Τα ελεγείατης Οξώπετρας”, Ίκαρος, Αθήνα, 1991