Proemio – Ghiorgos Thèmelis

Félix Vallotton, Moonlight, c. 1895, Musée d’Orsay, Paris

(Frammento)

Non canto le navi che ritornano,
le stelle che ricamano girasoli sul cinto dell’estate.
Né le rondini che volano nel cielo,
per prendere il sangue di un’alba e tingerne i fiori…

Di notte sellano i cavalli, di notte passano, all’alba si disperdono,
alla ricerca di uccelli piumati e di donne slanciate,
che brillano sui cuscini quando dormono la notte.

Brillano e sognano un grande amore,
un grande figlio.
Che abbia un sole nei capelli, una luna come specchio.
E l’aquila sul volto a vegliare sul suo sonno.

Ghiorgos Thèmelis

(Traduzione di Filippomaria Pontani)

da “Antologia della poesia greca contemporanea”, Crocetti Editore, 2004

∗∗∗

Προοίμιο

(Ἀπόσπασμα)

Δέν τραγουδῶ τούς γυρισμούς τῶν ϰαραβιῶν,
τ’ ἀστέρια πού ϰεντοῦν ἡλιοτρόπια στή ζώνη τοῦ ϰαλοϰαιριοῦ.
Οὔτε τά χελιδόνια πού πᾶν στό ν οὐρανό,
νά πάρουν τό αἷμα μιᾶς αὐγῆς νά βάψουν τά λουλούδια…

Νύχτα σελλώνουν, νύχτα περνοῦν, ϰαί τήν αὐγή σϰορπᾶνε
νᾶβρουν τά πλουμιστά πουλιά ϰαί τίς ψηλές γυναῖϰες,
πού φέγγουν στά προσϰέ φαλοι τή νύχτα πού ϰοιμοῦνται.

Φέγγουνε ϰι ὀνειρεύονται ἕνα μεγάλον ἕρωτα,
ἕνα μεγάλω γιό.
Νᾶχει ἕναν ἥλιο στά μαλλιά, ϰα φρέρτη ἕνα φεγγάρι.
Καί τό ν ἀητό στό πρόσωπο νά τοῦ φυλάει τόν ὕπνο.

Γιώργος Θέμελης

da “Ὠδή γιά νά θυμόμαστε τούς ἥρωες”, 1949

Finestra nuda – Ghiorgos Thèmelis

Boris Smelov, Ladder Raskolnikov, 1970s

 

Pensavo di lasciare questa casa morta
D’andare a vivere sul mare
Dimora d’ombre, di voci scordate
Saliscendi di bambole disarticolate per le scale

La finestra aggetta nuda nella notte
Tutti i vetri caduti
Frantumi sulla polvere

E resto e lotto per trovare la mia ombra
Vestigio d’un vecchio sole dimenticato

Ghiorgos Thèmelis

(Traduzione di Filippo Maria Pontani)

da “Antologia della poesia greca contemporanea”, Crocetti Editore, 2004

∗∗∗

Γυμνό παράθυρο

Εἷπα ν’ ἀφήσω αὐτό τό πεθαμένο σπίτι
Νά πάω νά ϰατοιϰήσω ἐπάνω στή θάλασσα
Σϰιές τό ϰατοιϰοῦν ξεχασμένες φωνές
Ἐξαρθρωμένες ϰοῦϰλες ἀνεβοϰατεβαίνουν τίς σϰάλες

Τό παράθυρο γέρνει γυμνό μέσα στή νύχτα
Ὅλα τά τζάμια ἔχουν πέσει
Κομμάτια ἀπό γυαλί πάνω στή σϰόνη

Καί μένω ϰι ἀγωνίζομαι νά βρῶ τή σϰιά μου
Ἴχνος ἀπό παλιό λησμονημένον ἥλιο

Γιῶργος Θέμελης

da “Γυμνό Παράθυρο. Ποιήματα”, Θεσσαλονίκη, 1945

Un albero – Ghiannis Ritsos

Piet Mondrian, L’Albero argentato, 1911, L’Aja, Gemeentemuseum Den Haag

 

L’albero era cresciuto nella parte superiore del giardino,
alto, solitario, slanciato – la sua altezza forse
tradiva un’idea segreta d’intrusione. Non diede mai
fiori né frutti, solo un’ombra lunga che divideva in due il giardino
e una misura inapplicabile agli altri alberi, carichi e curvi.
Ogni sera, quando il tramonto glorioso si spegneva,
uno strano uccello arancione si appollaiava silenzioso tra le sue fronde
come il suo unico frutto – una piccola campana d’oro
su un altissimo campanile verde. Quando tagliarono l’albero,
l’uccello vi volteggiava sopra con piccoli gridi feroci
disegnando cerchi nell’aria, disegnando nel tramonto
la forma inesauribile dell’albero; e quella piccola campana
sonava invisibile lassú, piú alta dell’altezza dell’albero.

Ghiannis Ritsos

(Traduzione di Nicola Crocetti)

(da Testimonianze, Prima serie, 1963)

da “Poeti greci del Novecento”, “I Meridiani” Mondadori, 2010

∗∗∗

Ἕνα δέντρο

Τό δέντρο αὐτό εἶχε φυτρώσει στό πάνω μέρος τοῦ ϰήπου,
ψηλό, μοναχιϰό, εὐθυτενές – ἴσως τό ὕψος του
νά πρόδινε μιά μυστιϰήν ἰδέα παρείσαϰτου. Ποτέ δέν ἔδωσε
λουλούδιςϰ ϰαί ϰαρπούς, μόνο μιά σϰιά μαϰριά πού χώριζε στά δυό τόν ϰῆπο
ϰι ἕνα μέτρο ἀνεφάρμοστο γιά τά σϰυμμένα, φορτωμένα δέντρα.
Κάθε βράδυ, ὅταν ἔσβηνε τό ἔνδοξο ἡλιόγερμα,
ἕνα παράξενο, πορτοϰαλί πουλί ϰούρνιαζε σιωπηλό στό φύλλωμά του
σάν τόν μοναδιϰό ϰαρπό του – μιά μιϰρή χρυσή ϰαμπάνα
σ’ ἕνα πράσινο, θεόρατο ϰαμπαναριό. Ὅταν ϰόψαν τό δέντρο,
ἐϰεῖνο τό πουλί γύριζε μέ μιϰρές, ἄγριες ϰραυγές ἐπᾴνω του
γράφοντας ϰυϰλους στον αγερα, γράφοντας στό λιόγερμα
τό σχῆμα τοῦ δέντρου ἀνεξάντλητο· ϰι αὐτή ἡ μιϰρή ϰαμπάνα
σήμαινε ἀόρατη ψηλά, ϰαί πιό ψηλά ἀπ’ τό ὕψος του.

Γιάννης Ρίτσος

da “Μαϱτυϱίες”, σειρά πρώτη, 1963

Gli amici – Titos Patrikios

Geoffrey Johnson

 

Non è il ricordo degli amici uccisi a
straziarmi le viscere.
È il pianto per le migliaia di sconosciuti
che lasciarono gli occhi spenti
nei becchi degli uccelli,
che stringono nelle mani gelate
una manciata di bossoli e di spini.
I passanti sconosciuti
con cui non parlammo mai
con cui solo per poco ci guardammo
quando ci fecero accendere la sigaretta
nella strada serale.
Le migliaia di amici sconosciuti
che diedero la vita
per me.

Titos Patrikios

19 gennaio 1949

(Traduzione di Nicola Crocetti)

da “Ritorno alla poesia (1941-1951)”, in “La resistenza dei fatti”, Crocetti Editore, 2007

∗∗∗

Οἱ φίλοι

Δέ ν εἶναι ἡ θύμηση τῶν σϰοτωμένων φίλων
πού  μοῦ σϰίζει τώρα τά σωθιϰά.
Εἶναι ὁ θρῆνος γιά τού ς χιλιάδες ἄγνωστους
πού  ἀφήσανε στά ράμφη τῶν πουλιῶν
τά σβησμένα μάτια τους
πού  σφίγγουνε στά παγωμένα χέρια τους
μιά φούχτα ϰάλυϰες ϰι ἀγϰάθια.
Τού ς ἄγνωστους περαστιϰού ς διαβάτες
πού  ποτέ μας δέ  μιλήσαμε
πού  μόνο ϰάποτε γιά λίγο ϰοιταχτήϰαμε
ὅταν μᾶς ἔδωσαν τή φωτιά τοῦ τσιγάρου τους
στό βραδινό δρόμο.
Τού ς χιλιάδες ἄγνωστους φίλους
πού  ἔδωσαν τή ζωή τους
γιά μένα.

Τίτος Πατρίϰιος

(19 Γενάρη 1949)

da “Ἐπιστροφή στήν ποίηση”, Αθήνα, 1951

Una parola sull’estate – Giorgio Seferis

Foto di Anna Pavlova

 

Siamo tornati all’autunno. L’estate
come un quaderno di cui siamo stanchi
rimane piena di cancellature
di schizzi astratti a margine, di punti di domanda.
Siamo tornati all’epoca degli occhi che rimirano
nello specchio alla luce artificiale,
serrate labbra, estranei gli uomini
nelle vie nelle stanze sotto gli alberi di pepe
mentre i fari delle automobili uccidono
migliaia di maschere pallide.
Siamo tornati: partiamo sempre per tornare
al deserto, un pugno di terra nelle palme vuote.

Pure, ho amato una volta il Boulevard Singròs,
duplice ondeggiamento, come di culla, della grande strada
che ci lasciava prodigiosamente al mare
perenne, per lavarci dei peccati;
ho amato sconosciuti
incontrati d’un tratto al trapasso del giorno,
monologanti come capitani d’un’armata sommersa,
segni che il mondo è grande.
Pure, ho amato le strade di qui, queste colonne;
anche se nacqui all’altra sponda, accanto
a giunchi e canne,
isole dove l’acqua sgorgava nella sabbia a dissetare
il vogatore, anche se nacqui accanto al mare
che dipano e sdipano fra le mie dita quando sono stanco −
non so più dove nacqui.

Rimane ancora il giallo stillicidio, l’estate:
le tue mani che sfiorano meduse sopra l’acqua,
i tuoi occhi svelati all’improvviso, i primi
occhi del mondo, e le grotte marine,
i piedi nudi sulla terra rossa.
Rimane ancora il biondo efebo impietrato, l’estate:
un po’ di sale asciutto nel cavo d’uno scoglio
un po’ d’aghi di pino dopo la pioggia, sparsi
e rossi come reti sbrindellate.

Non li capisco questi visi, non li capisco:
imitano la morte e poi di nuovo
brillano con la vita umile d’una lucciola
con uno sforzo limitato, disperato
serrato fra due rughe,
fra due tavolini di caffè pieni di macchie,
s’uccidono, s’estenuano
e come francobolli incollano sul vetro
visi d’un’altra razza.

Abbiamo camminato insieme, abbiamo spartito il pane e il sonno
e provato la stessa fitta d’amaro del distacco,
abbiamo edificato con le pietre che avevamo le case,
siamo saliti a bordo, siamo stati esuli e reduci,
abbiamo ritrovato le donne ad aspettare,
ci hanno riconosciuto a stento, più nessuno ci conosce.
I miei compagni hanno portato le statue, hanno portato
le nude sedie vuote dell’autunno, i compagni
hanno ammazzato i loro visi: non li capisco.
Rimane ancora il giallo deserto, l’estate:
onde di sabbia in fuga fino all’ultimo cerchio,
un ritmo di tamburo implacato, sconfinato,
occhi di fuoco naufraghi nel sole,
mani con gesti d’uccelli che incidono il cielo
e salutano file di morti sull’attenti,
mani perse in un punto che non domino e mi vince:
le tue mani sfioranti l’onda libera.

Giorgio Seferis

(autunno 1936)

(Traduzione di Filippo Maria Pontani)

DA: QUADERNO D’ESERCIZI 1928-1937 

da “Giorgio Seferis, Poesie”, “Lo Specchio” Mondadori, 1963

∗∗∗

ΕΝΑΣ ΛΟΓΟΣ ΓΙΑ ΤΟ ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ

Γυρίσαμε πάλι στό φθινόπωρο, τό ϰαλοϰαίρι
σάν ἕνα τετράδιο πού μᾶς ϰούρασε γράφοντας μένει
γεμάτο διαγραφές ἀφῃρημένα σχέδια
οτό περιθώριο ϰι ἐρωτηματιϰά, γυρίσαμε
στήν ἐποχή τῶν ματιῶν πού ϰοιτάζουν
στόν ϰαθρέφτη μέσα στό ἠλεχτριϰό φῶς
σφιγμένα χείλια ϰι οἱ ἄνθρωποι ξένοι
στίς ϰάμαρες στούς δρόμους ϰάτω ἀπ’ τίς πιπεριές
ϰαθώς οἱ φάροι τῶν αὐτοϰινήτων σϰοτώνουν
χιλιάδες χλωμές προσωπίδες.
Γυρίσαμε· πάντα ϰινᾶμε γιά νά γυρίσουμε
στή μονοιξιά μιά φούχτα χῶμα, στίς ἄδειες παλάμες.

Κι ὅμως ἀγάπησα ϰάποτε τή λεωφόρο Συγγροῦ
τό διπλό λίϰνισμα τοῦ μεγάλου δρόμου
πού μᾶς ἄφηνε Θαματουργά στή θάλασσα
τήν παντοτινή γιά νά μᾶς πλύνει ἀπό τίς ἁμαρτίες·
ἀγάπησα ϰάποιους ἀνθρώπους ἄγνωστους
ἀπαντημένους ξαφνιϰά στό ἔβγα τῆς μέρας,
μονολογώντας σάν ϰαπετάνιοι βουλιαγμένης ἀρμάδας,
σημάδια πώς ὁ ϰόσμος εἶναι μεγάλος.
Κι ὅμως ἀγάπησα τούς δρόμους τούς ἐδῶ, αὑτές τίς ϰολόνες·
ϰι ἂς γεννήθηϰα στήν ἄλλη ἀϰρογιαλιά ϰοντά
σέ βοῦρλοι ϰαί σέ ϰαλάμια νησιά
πού εἶχαν νερό στήν ἄμμο νά ξεδιψάει
ὁ ϰουπολάτης, ϰι ἃς γεννήθηϰα ϰοντά
στή θάλασσα πού ξετυλίγω ϰαί τυλίγω στά δάχτυλά μου
σάν εἷμαι ϰουρασμένος – δέν ξέρω πιά ποῦ γεννήθηϰα.

Μένει ἀϰόμα τό ϰίτρινο ἀπόσταγμα τό ϰαλοϰαίρι
ϰαί τά χέρια σου γγίζοντας μέδουσες πάνω στό νερό
τά μάτια σου ξεσϰεπασμένα ξαφνιϰά, τά πρῶτα
μάτια τοῦ ϰόσμου, ϰι οἱ θαλασσινές σπηλιές·
πόδια γυμνά στό ϰόϰϰινο χῶμα.
Μένει ἀϰόμα ὁ ξανθός μαρμαρωμένος ἔφηβος τό ϰαλοϰαίρι
λίγο ἁλάτι πού στέγνωσε στή γούβα ἑνός βράχου
λίγες βελόνες πεύϰου ὕστερα ἀπ’ τή βροχή
σϰόρπιες ϰαί ϰόϰϰινες σά χαλασμένα δίχτυα.

Δέν τά ϰαταλαβαίνω αὐτά τά πρόσωπα δέν τά ϰαταλαβαίνω
μιμοῦνται ϰάποτε τό θάνατο ϰι ἔπειτα ξανά
φέγγουν μέ μιά ζωή πυγολαμπίδας χαμηλή
μέ μιά προσπάθεια περιορωμένη ἀνέλπιδη
σφιγμένη ἀνάμεσα σέ δυό ρυτίδες
σέ δυό τραπεζάϰια ϰαφενείου ϰηλιδωμένα
σϰοτώνουνται τό ἕνα μέ τ’ ἄλλο λιγοστεύουν
ϰολλοῦν σά γραμματόσημα στά τζάμια
τά πρόσωπα τῆς ἄλλης φυλῆς.

Περπατήσαμε μαζί μοιραστήϰαμε τό ψωμί ϰαί τόν ὕπνο
δοϰιμάσαμε τήν ἴδια πίϰρα τοῦ ἀποχωρισμοῦ
χτίσαμε μέ τίς πέτρες πού εἴχαμε τά σπίτιοι μας
πήραμε τά ϰαράβια ξενιτευτήϰαμε γυρίσαμε
βρήϰαμε τίς γυναῖϰες μας νά περιμένουν
μᾶς γνώρισαν δύσϰολα, ϰανείς δέ μᾶς γνωρίζει.
Κι οἱ σύντροφοι φόρεσαν τ’ ἀγάλματα φόρεσαν τίς γυμνές
ἄδειες ϰαρέϰλες τοῦ φθινοπώρου, ϰι οἱ σύντροφοι
σϰοτώσανε τά πρόσωπά τους· δέν τά ϰαταλαβαίνω.
Μένει ἀϰόμα ἡ ϰίτρινη ἔρημο τό ϰαλοϰαίρι
ϰύματα τῆς ἄμμου φεύγοντας ὣς τόν τελευταῖο ϰύϰλο
ἕνας ρυθμός τυμπάνου ἀλύπητος ἀτέλειωτος
μάτια φλογισμένα βουλιάζοντας μέσα στόν ἤλιο
χέρια μέ φερσίματα πουλιῶν χαράζοντας τόν οὐρανό
χαιρετώντας στίχους νεϰρῶν σέ στάση προσοχῆς
χαμένα σ’ ἕνα σημεῖο πού δέν τ’ ὁρίζω ϰαί μέ ϰυβερνᾶ·
τά χέρια σου γγίζοντας τό ἐλεύθερο ϰῦμα.

Γιώργος Σεφέρης

Φοινόπωρο, 1936

da “Τετράδιο γυμνασμάτων, 1940