Ghiannis Ritsos

a Jannis Ritsos

Ero su letto straniero ma fraterno
in un ospedale di Sicilia da dove
guardando un cielo senza rondini
seppi della tua lettera. E dissi che è bello
andarsene al canto di usignoli, quali
ne nascono in Grecia, nei boschi
quando non arde, e quando è in fiamme
dalla cenere e dalle pietre. Nella Grecia
le cui stelle sono musica all’orecchio,
i cui mari ti empiono le vene
di sale divino, frammenti di luce
e di suoni dall’eternità.
E allora, Janni,
notai che gli eleagni fiorenti in mezzo
a zefiri di Laconia spiravano e coprivano
col loro profumo l’Europa. E dissi allora
vedendo il nostro sole comune
visitarmi da solo a solo e deporre
un fascio d’oro sul mio lenzuolo
che la cosa più forte in questo mondo
non è come crediamo la morte. È l’amore.
Perché anche il sole non ci sarebbe se all’universo
mancasse l’attrazione delle estremità
verso il centro. Perché armonia in tutte le cose,
dalle piccole alle più grandi, dall’umile
geranio dell’ospedale fino a tutto
lo spettro del creato, vuol dire amore.
E dissi
per questo che la cosa più splendente in questo mondo
non è come crediamo il sole. È l’amore.

Nikiforos Vrettakos

(Traduzione di Vincenzo Rotolo)

da “Poesie siciliane”, 1990, in “Nikiforos Vrettakos, Amo, ergo sum”, Multimedia Edizioni, 2021

***

ΑΠΟΚΡΙΣΗ

Στον Γιάννη Ρίτσο

Ημουνα σε κρεβάτι ξένο αλλά αδελφικό
Σ’ ένα νοσοκομείο της Σικελίας, απ’ όπου
κοιτώντας έναν ουρανό χωρίς χελιδόνι,
έμαθα για το γράμμα σου κ’ είπα πως είναι ωραίο
να αναχωρείς ακούγοντας αηδόνια να σου τραγουδάνε,
αυτά τ’ αηδόνια που γεννιούνται στην Ελλάδα,-
όταν δεν καίγεται απ’ τα δάση της κι όταν καίγεται πάλι
από τη στάχτη κι απ’ τις πέτρες της. Στην Ελλάδα που είναι
τ’ άστρα της μουσικά και ακούγονται,
που οι θάλασσές της σου γιομίζουνε τις φλέβες
ένθεο άλας, θρύψαλα φωτός και θρύψαλα ήχων
απ’ την αιωνιότητα.
Και τότε, Γιάννη,
Πρόσεξα πως οι μοσχοϊτιές, που άνθιζαν ανάμεσα
ζεφύρων του Λακωνικού, έπνεαν και σκεπάζαν
με το άρωμά τους την Ευρώπη. Κ’ είπα τότες
βλέποντας τον κοινό μας ήλιο που μ’ επισκεπτόταν
μόνος προς μόνον, αποθέτοντας
μια χρυσή δέσμη στο σεντόνι μου,
ότι το δυνατότερο πράγμα σ’ αυτόν τον κόσμο
δεν είναι όπως νομίζουμε ο θάνατος. Είναι η αγάπη.
Γιατί και ο ήλιος δεν θα υπήρχε αν έλειπε
απ’ το σύμπαν των εσχατιών η έλξη
από το κέντρο του. Γιατί αρμονία σε όλα,
γεράνι του νοσοκομείου, σε ολόκληρο
το φάσμα της δημιουργίας, ίσον αγάπη.
Κ’ είπα
Γι’ αυτό πως το λαμπρότερο πράγμα σ’ αυτό τον κόσμο
Δεν είναι όπως νομίζουμε ο ήλιος. Είναι η αγάπη.

Νικηφόρος Βρεττάκος

da “Συνάντηση μέ τή θάλασσα”, 1991

Suzanne Valadon

Cose semplici tutte. Il loro ordine è
curato dalla tua mano. Un mazzo di colori
nel vaso del tempo.
                                     D’altronde, che cosa
credi che in fondo è la poesia? È il polline
delle cose dell’universo. Il polline in azioni,
il polline in dolore, in luce, in gioia, in cambiamenti,
in marcia, in moto.
                                    La vita e l’anima
in un eterno specchiarsi entro il tempo.

Cosa credi, dunque: in fondo la poesia
è un cuore umano carico
                di tutto il mondo.

Nikiforos Vrettakos

(Traduzione di Vincenzo Rotolo)

da “Nikiforos Vrettakos, Amo, ergo sum”, Multimedia Edizioni, 2021

∗∗∗

Ὁ κόσμος κ’ ἡ ποίηση

Ἁπλά πράγματα ὅλα. Ἡ τάξη τους εἶναι
φροντισμένη ἀπ’ τό χέρι σου. Μιά δέσμη ἀπό χρώματα
στό βάζο τοῦ χρόνου.
                                        Ἄλλωστε, τί
θαρρεῖς πώς στό βάθος εἶναι ἡ ποίηση; Εἶναι ἡ γύρη
τῶν πραγμάτων τοῦ σύμπαντος. Ἡ γύρη σέ πράξεις,
ἡ γύρη σέ ὀδύνη, σέ φῶς, σέ χαρά, σε ἀλλαγές,
σέ πορεία, σέ κίνηση.
                                        Ἡ ζωή κ’ ἡ ψυχή
σ’ ἕνα αἰώνιο καθρέφτισμα μέσα στό χρόνο.

Τί νομίζεις λοιπόν· κατά βάθος ἡ ποίηση
εἶναι μι’ ἀνθρώπινη καρδιά φορτωμένη
                ὅλον τόν κόσμο.

Νικηφόρος Βρεττάκος

da “Το βάθος του κόσμου”, Αθήνα, Ματαράγκας, 1961

Herbert List, Church, Cyclades Island of Mykonos, Greece

Se non mi avessi dato la poesia, Signore,  
non avrei nulla per vivere.
Questi campi non sarebbero miei.
Mentre ora ho la fortuna di possedere meli,
le mie pietre buttano rami,
i miei pugni si riempiono di sole,
di gente il mio deserto,
di usignoli i miei giardini.

Allora, come ti sembrano? Hai visto
le mie spighe, Signore? Hai visto le mie vigne?
Hai visto che bella la luce che cade
sulle mie valli serene?
E ho ancora tempo!
Non ho dissodato tutto il mio terreno, Signore.
Mi ara il mio dolore e cresce la mia eredità.
Prodigo il mio sorriso come pane che si divide.
                                                                         Tuttavia
non scialacquo a vanvera il tuo sole.
Non butto nemmeno una briciola di ciò che mi dai.
Perché penso alla desolazione e ai rovesci dell’inverno.
Perché verrà la mia sera. Perché fra poco giungerà
la mia sera, Signore, e prima di partire
devo aver reso la mia capanna una chiesa
per i pastori dell’amore.

Nikiforos Vrettakos

(Traduzione di Filippomaria Pontani)

(da Il tempo e il fiume, 1957)

da “Antologia della poesia greca contemporanea”, Crocetti Editore, 2004

∗∗∗

Ἂν δέ μούδινες την ποίηση, Κύριε

Ἂν δέ μοὔδινες τήν ποίηση, Κύριε,
δέ θἆχα τίποτα για νά ζήσω.
Αὐτά τά χωράφια δέ θἆταν διϰά μου.
Ἐνῶ τώρα εὐτύχησα νἄχω μηλιές,
νά πετάξουνε ϰλώνους οἱ πέτρες μου,
νά γιομίσουν οἱ φοῦχτες μου ἥλιο,
ἡ ἔρημός μου λαό,
τά περιβόλια μου ἀηδόνια.

Λοιπόν, πῶς σοῦ φαίνονται; Είδες
τά στάχια μου, Κύριε; Είδες τ’ ἀμπέλια μου;
Είδες τί ὄμορφα πού πέφτει τό φῶς
στίς γαλήνιες ϰοιλάδες μου;
Κι ἔχω ἀϰόμη ϰαιρό!
Δέν ξεχέρσωσα ὅλο το χῶρο μου, Κύριε.
Μ’ ἀνασϰάφτει ὁ πόνος μου ϰι ὁ ϰλῆρος μου μεγαλώνει.
Ἀσωτεύω το γέλιο μου σάν ψωμί πού μοιράζεται.
                                                                                   Ὡστόσο,
δέν ξοδεύω τον ἥλιο σου ἄδιϰα.
Δέν πετῶ οὔτε ψίχουλο ἀπ’, τι μοῦ δίνεις.
Γιατί σϰέφτομαι τήν ἐρμιά ϰαί τις ϰατεβασιές τοῦ χειμώνα.
Γιατί θἄρθει τύ βράδυ μου. Γιατί φτάνει ὅπου νἆναι
το βράδυ μου, Κύριε, ϰαί πρέπει
νἄχω ϰάμει πρίν φύγω τήν ϰαλύβα μου ἐϰϰλησιά
γιά τούς τσοπάνηδες τῆς ἀγάπης.

Νιϰηφόρος Βρεττάϰος

da “ Ό χρόνος καί τό ποτάμι, 1952-1956”, Διφρος, 1957

Josef Sudek, Untitled, n.d.

Nei tuoi occhi ho trovato i libri che non ho scritto:
pianure, città, boschi, orizzonti, canali.
Le montagne imperiali della terra ho trovato,
coi tramonti e le nuvole purpuree. I grandi viaggi
che non ho fatto li ho trovati nei tuoi occhi.

Nei tuoi occhi ho trovato gli amici sorridenti
che mi rubò la terra, l’erba, la neve, il buio.
Le frasi che mi direbbero, le ho trovate nei tuoi occhi.

Le croci non confitte in terra a battaglia finita,
lunghe file di anonime croci, da ogni parte,
croci di tutti i popoli, le ho trovate nei tuoi occhi.

Nei tuoi occhi ho trovato la fine della guerra.
Sole e uccelli sui rami! Il mio mondo infantile
coi suoi disegni d’oro l’ho trovato nei tuoi occhi.

Ho trovato le tristi colline della patria
che si ergevano mute quasi udissero la mia voce.
Arrivo! Al mio urlo «Arrivo», il fremito leggero
degli umili corbezzoli, l’ho trovato nei tuoi occhi.

Nei tuoi occhi ho trovato le notti che scorrevano
immensi fiumi di silenzio, come al tempo dei miei sei anni.
La luce astrale della pena l’ho trovata nei tuoi occhi.

Nei tuoi occhi ho trovato la gente che mi ricordava
e il mondo dell’infanzia che mi chiamava a nome.
La tenda della giustizia, la bontà che faceva cenno
ai monti di accostarsi, l’ho trovata nei tuoi occhi.

Ho trovato l’eternità del sole rinnovata.
L’erba, le stelle, l’alba. Mia madre vestita di bianco
come la Pace, l’ho trovata nei tuoi occhi.

Fosse tutto più semplice quaggiù, come il «buongiorno»
e la «buonanotte», o la luce all’alba sopra i vetri,
fosse tutto più semplice quaggiù, noi in questo mondo
avremmo una casa infinita. Saremmo angeli.
Il mio lamento eterno l’ho trovato nei tuoi occhi.

Nikiforos Vrettakos

(Traduzione di Filippomaria Pontani)

(da Il libro di Margherita, 1949)

da “Poeti greci del Novecento”, “I Meridiani” Mondadori, 2010

∗∗∗

Τά μάτια τῆς Μαργαρίτας

Βρῆϰα μέσα στά μάτια σου τά βιβλία πού δέν ἔγραψα·
πεδιάδες, δάση, πολιτεĩες, ὁρίζοντες, ϰανάλια.
Βρῆϰα τ’ αὐτοϰρατοριϰά ὄρη τῆς γῆς ϰι ἀπάνω τους
τίς δύσες μέ τά ϰόϰϰινα σύννεφα. Τά μεγάλα
ταξίδια πού δέν ἔϰαμα βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Βρῆϰα μέσα στά μάτια σου τούς γελαστοός μου φίλους
πού μοῦ τούς σϰέπασεν ἡ γῆς, ἡ χλόη, τό χιόνι, ἡ νόχτα.
Τά λόγια πού θά μοῦλεγαν βρῆϰα μέσα στα μάτια σου.

Ὅσους σταυρούς δέν ἔμπηξαν στή γῆς μετά τίς μάχες,
μαϰριές σειρές, ἀνώνυμους σταυρούς, πάνω ϰαί ϰάτω,
τούς σταυρούς ὅλων τῶν ἐθνῶν, βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Βρῆϰα μέσα στά μάτια σου τόν πόλεμο τελειωμένο.
Πουλάϰια ϰαί ἥλιος στά ϰλαδιά! Τό παιδιϰό μου σύμπαν
μέ τίς χρυσές του ζωγραφιές βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Βρῆϰα τούς μελαγχολιϰούς γήλοφους τῆς πατρίδας μου
νά στέϰονται μές στή σιωπή σά ν’ ἀϰούσανε τή φωνή μου.
Ἔρχομαι! Ὡς νά τούς φώναξα «ἔρχομαι», νά ϰουνᾶνε
τίς ταπεινές τους ϰουμαριές, βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Βρῆϰα μέσα στά μάτια σου τίς νύχτες να ϰυλᾶνε
μεγάλους ποταμούς σιωπῆς, ὅπως στα ἕξη μου χρόνια.
Τῆς θλίψης τήν ἀστροφεγγιά, βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Βρῆϰα μέσα στά μάτια σου τόν ϰόσμο νά μέ θυμᾶται
ϰι ὅλα ὅσα γνώμην παιδί νά μέ φωνάζουν μέ τ’ ὄνομά μου.
Τῆς διϰαιοσύνης τή σϰηνή, τήν ϰαλοσύνη πού ἔγνιφε
νά, πλησιάσουν τά, βουνά, βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Βρῆϰα τήν αἰωνιότητα τοῦ ἥλιον ἀνανεωμένη.
Τή χλόη, τ’ ἀστέρια, τήν αὐγή. Στ’ ἄσπρα σάν τήν Eἰρήνη
ντυμένη τή, μητέρα μου, βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Ἂν ἤτανε ὅλα ἐδῶ πιό ἁπλά, ὅπως ἡ «ϰαλημέρα»
ϰι ἡ «ϰαληνύχτα», ὅπως τό φῶς στά τζάμια τήν αὐγή,
ἂν ἤτοινε ὅλοι ἐδῶ πιό ἁπλά, τότε, σ ’ αὐτό τόν ϰόσμο,
θέ νἄχαμε ἕνα ἀπέραντο σπίτι. Θέ νἄμαστε ἄγγελοι
Τό αἰώνιο μου παράπονο βρῆϰα μέσα στά μάτια σου.

Νιϰηφόρος Βρεττάϰος

Τό βιβλίσ τῆς Μαϱγαϱίτας, 1949

da “Νιϰηφόρος Βρεττάϰος, η εϰλογή μου, ποιήματα 1933-1991”, εκδ. Ποταμός, 2008

William Adolphe Bouguereau, Angels Playing Violin

Quando un giorno me ne andrò da questa luce,
vorticherò verso l’alto come
un ruscello mormorante.
E se per caso da qualche parte
tra i corridoi azzurri
incontrerò gli angeli,
parlerò loro in greco, poiché
non sanno le lingue. Parlano
tra loro in musica.

Nikiforos Vrettakos

(Traduzione di Gilda Tentorio)

Da Doni in sospeso, 1986 

dalla rivista “Poesia”, Anno XXVII, Gennaio 2014, N. 289, Crocetti Editore

∗∗∗

Ἡ Ἑλληνική γλῶσσα

Ὅταν κάποτε φύγω ἀπό τοῦτο τό φῶς
θά ἑλιχθῶ πρός τά πάνω ὅπως ἕνα
ρυακάκι πού μουρμουρίζει.
Κι ἂν τυχόν κάπου ἀνάμεσα
στούς γαλάζιους διαδρόμους
συναντήσω ἀγγέλους, θά τούς
μιλήσω ἑλληνικά, ἐπειδή
δέν ξέρουνε γλῶσσες. Μιλᾶνε
μεταξύ τους μέ μουσική.

Νικηφόρος Βρεττάκος

da “Εκκρεμής δωρεά”, Αθήνα: Τρία Φύλλα, 1986