Elena – Odisseas Elitis

Léon Spilliaert, Plage et marine bleue, 1937

 

Con la prima goccia di pioggia fu uccisa l’estate
Si bagnarono le parole che avevano dato lo splendore alle stelle
Tutte le parole che avevano Te come unica meta!
Dove stenderemo le nostre mani ora che il tempo ci ignora
Dove poseremo i nostri occhi ora che le linee lontane naufragarono nelle nuvole
Ora che le tue palpebre si chiusero sui nostri paesaggi
E come fossimo invasi dalla nebbia
Siamo soli soli accerchiati dalle tue immagini morte.

Con la fronte ai vetri vegliamo il nuovo dolore¹
Non è la morte che ci vincerà se ci sei Tu
Se altrove c’è un vento che ti viva intera
Che ti vesta da vicino come la nostra speranza ti veste da lontano
Se altrove c’è
Una pianura verde oltre il tuo sorriso fino al sole
Che confidente gli dice che ci incontreremo ancora
No non è con la morte che ci confronteremo
Ma con la più lieve goccia di pioggia autunnale
Una sensazione confusa
L’odore della terra bagnata nelle nostre anime che sempre più si allontanano

E se la tua mano non è nelle nostre mani
E se il nostro sangue non è nelle vene dei tuoi sogni
La luce nel cielo immacolato
E la musica invisibile dentro di noi oh! melanconica
Viandante di quanto ancora ci lega al mondo
È il vento umido l’ora autunnale la separazione
Il gomito che amaro si appoggia sulla memoria
Che esce quando la notte ci separa dalla luce
Dietro al quadrato della finestra che si affaccia sul dolore
Che non vede nulla
Perché è già diventata musica invisibile fiamma nel caminetto rintocco del grande orologio sulla parete
Perché è già diventata
Poesia verso dopo verso suono col ritmo della pioggia lacrime e parole
Parole non come le altre ma che hanno ancora Te come unica meta!

Odisseas Elitis

(Traduzione di Paola Maria Minucci)

da “Orientamenti”, 1940, in “Odisseas Elitis, È presto ancora”, Donzelli Poesia, 2011

¹«Con la fronte ai vetri vegliamo il nostro dolore» riecheggia il verso di Paul Éluard: «Le front aux vitres comme font les veilleurs de chagrin» (in «L’amour la poésie», 1929), testo molto amato da Elitis per sua diretta e ripetuta dichiarazione. Nella traduzione di Franco Fortini il verso è: «La fronte ai vetri come chi veglia in pena» (P. Éluard, Poesie, a cura di F. Fortini, Einaudi, Torino 1990, p. 79).

***

ΕΑΕΝΗ

Μέ τήν πρώτη σταγόνα τῆς βροχῆς σϰοτώηϰε τό ϰαλοϰηίρι
Μουσϰέψανε τά λόγια πού εἴχανει γεννήσει ἀστρυφεγγιές
Ὅλα τά λόγια πού εἴχανε μοναδιϰό τους προορισμύν Ἐσιένα!
Κατά ποῦ θ’ἁπλώσουμε τά χέρισι μας τώρα πού δέ μᾶς λογαριάζει πιά ὁ ϰαιρός
Κατά ποῦ θ’ ἀφήσουμε τά μάτια μσς τώρα πού οἱ μαϰρινές γραμμές ναυάγησαν στά σύννεφα
Τώρα πού ϰλείσανε τα βλέφαρά σου ἀπάνω στα τοπία μας
Κι εἴμαστε —σάν νά πέρασε μέσα μας ᾑ ὁμίχλη—
Μόνοι ὁλομόναχοι τριγυρισμένοι ἀπ’ τίς νεϰρές εἰϰόνες σου.

Μέ τό μέτωπο στό τζάμι ἀγριηινυῦμε τήν ϰαινούρια ὀδύνη
Δέν εἶναι ὁ θάνατος πού θά μᾶς μίξει ϰάτω μιά πού Ἐσύ ὑπάρχεις
Μιά πού ὑπάρχει ἀλλυῦ ἕνας ἄνεμος γιά νά σέ ζήσει ὁλάϰερη
Νά σέ ντύσει ἀπό ϰοντά ὅπως σέ ντύνει ἀπό μαϰριά ἡ ἐλπίδα μας
Μιά πού ὑπάρχει ἀλλοῦ
Καταράσινη πιδιάδα πέρ ἀπό τό γέλιο σου ὣς τόν ἥλιο
Λέγοντάς του ἐμπωηυαϰά πώς θά ξανασυναντηθυῦμε πάλι
Ὄχι δήν εἶναι ὁ θάνατος πού θ’ ἀντιμετωπίσουμε
Παρά μιά τόση δά σιαγόνα φθινυπωρινῆς βροχῆς
Ἕνα θολό συναίσθημα
Ἡ μυριοδιά τοῦ νοτισμένου χώματος μές στίς ψυχές μας πού ὅσα πᾶν ϰι ἀπομαϰρύνονται

Κι ἂν δεῖν εἶναιτό χέρι σου στό χέρι μας
Κι ἂν δέν εἶναι τό αἷμα μείς στίς φλέβες τῶν ὀνείρων σου
Τό φῶς στόν ἄσπιλιο οὐρανό
Κι ἡ μουσιϰή ἀθήατη μέσα μας ὤ! μελαγχολιϰή
Διαβάτισσα ὅσων μᾶς ϰρατᾶν στόν ϰόσμο ἀϰόμα
Εἶναι ὁ ὑγρός ἀέρας ἡ ὥρα τοῦ φθινοπώρου ὁ χωρισμός
Τό πιϰρό στήηριγμα τοῦ ἀγϰώνα στήν ἀνάμνηση
Πού βγαίνει ὅταν ἡ νύχτα ϰάει νά μᾶς χωρίσῃ ἀπό τό φῶς
Πίσω ἀπό τό τετράγωνο παράθυρο πού βλέπει πρός τή θλίψη
Πού δέ βλέπει τίποτε
Γιατί ἔγινε ϰιύλας μουσιϰή ἀθέατη φλόγα στό τζάϰι χτύπημα τοῦ μεγάλου ρολογιοῦ στόν τοῖχο
Γιατί ἔγινε ϰιόλαας
Ποίημα στίχος μ’ ἄλλον στίχο ἀχός παράλληλος μέ τή βροχή δάϰρυα ϰαί λόγια
Λόγια ὄχι σάν τ’ ἄλλα μά ϰι αὐτά μ’ ἕνα μοναδιϰό τους προορισμόνε: Ἐσιένα!

Οδυσσέας Ελύτης

da “Οδυσσέας Ελύτης, Προσανατολισμοί”, Atene, 1940

Età del glauco ricordo – Odisseas Elitis

Foto di David Hamilton

 

Oliveti e vigne lontano fino al mare
Rosse barche da pesca più lontano fino al ricordo
Elitre dorate d’agosto nel sonno meridiano
Con alghe o conchiglie. E quella barca
Appena varata, verde, che nella pace delle acque del golfo ancora legge «Dio provvede»

Sono passati gli anni foglie e ciottoli
Mi ricordo di ragazzi, marinai che partivano
Tingendo le vele come il loro cuore
Cantavano i quattro punti dell’orizzonte
E portavano tramontane dipinte dentro il petto.

Cosa cercavo quando sei giunta con i colori del sole all’alba
Con l’età del mare negli occhi
E con la salute del sole nel corpo − cosa cercavo
Nelle grotte marine, in profondità dentro gli spaziosi sogni
Dove spumeggiava i suoi sentimenti il vento
Sconosciuto e glauco, incidendo sul mio petto il suo emblema marino

Con la sabbia nelle dita chiudevo le dita
Con la sabbia negli occhi stringevo le dita
Era il dolore −
Mi ricordo era aprile quando sentii per la prima volta il tuo peso umano
Il tuo corpo umano argilla e peccato
Come il nostro primo giorno sulla terra
Era la festa degli amarilli − Ma ricordo soffristi
Fu un morso profondo nelle labbra
Un’unghiata profonda nella pelle là dove s’incide per sempre il tempo

Allora ti lasciai

E un vento tonante sollevò le bianche case
I bianchi sentimenti appena lavati su
Nel cielo che s’illuminava con un sorriso.

Ora avrò accanto una brocca d’acqua immortale
Avrò una libertà simile al vento che scuote
E quelle tue mani dove si tormenterà l’Amore
E quella tua conchiglia dove risuonerà l’Egeo.

Odisseas Elitis

(Traduzione di Paola Maria Minucci)

da “Orientamenti”, 1940, in “Odisseas Elitis, È presto ancora”, Donzelli Poesia, 2011

***

ΗΛΙ ΚΙΑ ΤΗΣ ΓΛΑΥ ΚΗΣ ΘΥΜΗΣΗΙΣ

Ἐλαιῶνες ϰι ἀμπέλια μα ϰριά ὣς τή θάλασσα
Κόϰϰινες ψαρόβαρ ϰες πιό μαϰριά ὣς τή θύμηση
Ἔλυτρα χρυσά τοῦ Αὐγούστου στόν μεσημεριάτιϰο ὕπνο
Μέ φύϰια ἢ ὄστραϰα. Κι ἐϰεῖνο τό σϰάφος
Φρεσϰοβγαλμένο, πράσινο, πού διαβάζει ἀϰόμη στήν εἰρήνη τοῦ ϰόλπου τῶν νερῶν Ἔχει ὁ Θεός

Περάσανε τά χρόνια φύλλα ἣ β ότσαλα
Θυμᾶμαι τά παιδόπουλα, τούς ναῦτες πού ἔφευγαν
Βάφοντας τά πανιά σάν τήν ϰαρδι ά τους
Τραγουδοῦσαν τά τέσσερα σημεῖα τοῦ ὁρίζοντα
Κι εἶχαν ζωγραφιστούς βορι άδες μές στά στήθια.

Τί γύρευα ὅταν ἔφτασες βαμμένη ἀπ’ τήν ἀνατολή τοῦ ἥλιου
Μέ τήν ἡλιϰία τῆς θ άλασσας στά μάτια
Καί μέ τ ήν ὑγεία τοῦ ἥλιου στό ϰορμί —τί γύρευα
Βαθιά στίς θαλασσοσπηλιές μές στά εὐρύχωρα ὄνειρα
Ὅπου ἄφριζε τά αἰσθήματ ά του ὁ ἄνεμος
Ἄγνωστος ϰαί γλαυϰός, χαράζοντας στά στήθια μου τό πελαγ ίσιο του ἔμβλημα

Μέ τήν ἄμμο στά δάχτυλα ἕϰλεινα τά δάχτυλα
Μέ τήν ἄμμο στά μάτια ἓσφιγγα τά ὃ δάχτυλα
Ἤτανε ἡ ὀδύνη —
Θυμᾶμαι ἧταν Ἀπρίλης ὅταν ἔνιωσα πρώτη φορά τό ἀνθρώπινο βάρος σου
Τό ἀνθρώπινο σῶμα σου πηλό ϰι ἁμαρτία
Ὅπως τήν πρώτη μέρα μας στή γῆ
Γιόρταζαν τίς ἆμαρυλλίδες — Μά Θυμᾶμαι πόνεσες
Ἤτανε μιά βαθιά δαγϰωματιά στά χείλια
Μιά βαθιά νυχιά οτό δέρμα ϰατά ϰεῖ πού χαρ άζεται πανιοτινά του ὁ χρόνος

Σ’ ἄφησα τότες

Καί μιά βουερή πνοή σή ϰωσε τ’ ἄσπρα σπίτια
Τ’ ἄσπρα αἰσθήματα φρεσϰοπλυμένα ἐπάνω
Στόν οὐρανό πού φώτιζε μ’ ἕνα μειδίαμα.

Τώρα θά ’χω σιμά μου ἕνα λαγήνι ἀθ άνατο νερό
Θά ’χω ἕνα σχῆμα λευτεριᾶς ἀνέμου πού ϰλονίζει
Κι ἐϰεῖνα τά χέρια σου ὅπου θά τυραννιέται ὁ Ἔρωτας
Κι ἐϰεῖνο τό ϰοχύλι σου ὅπου θ’ ἀντηχεῖ τό Αἰγαῖο.

Οδυσσέας Ελύτης

da “Οδυσσέας Ελύτης, Προσανατολισμοί”, Atene, 1940

Nel blu di Iulita – Odisseas Elitis

Iulita Iliopulou e Odisseas Elitis

 

Anche in un frammento di Briseide e in una conchiglia dell’Euripo
È quel che intendo. Deve avere avuto una fame selvaggia di bonaccia agosto
Per volere il meltèmi; così da lasciare un po’ di sale sulle ciglia
E nel cielo un blu il cui nome benaugurante sentirai tra molti altri
Ma nel profondo è il blu di Iulita
Quasi preceduto dal passaggio del respiro di un bimbo
Se tanto nitide si stagliano le montagne di fronte
E una voce di antica colomba fende l’onda e si perde

Se il bene è sacro sarà il vento
A restituirlo. Si riproduce così tanto Eu-
Morfia dai suoi stessi figli e si fa grande l’uomo prima che due o tre volte
Lo raffiguri il sonno
Nel suo specchio. Raccogliendo mandarini o ruscelli di filosofi
Se non anche un villaggio brulicante di api sul pube. E sia
L’uva rende scuro il sole e più chiara la pelle 
Chi ci rivendica se non la morte? Chi compie atti ingiusti su ricompensa?
La vita è un accordo
                                       cui si interpone un terzo suono
Ed è questo che dice veramente cosa getta il povero
E cosa accumula il ricco: fusa di gatto agnocasto intrecciato
Assenzio con capperi parole in evoluzione con una vocale breve
Abbracci da Citera. Così su cose simili si avviluppa
L’edera e cresce la luna perché gli amanti vedano
In quale blu di Iulita puoi leggere la ragnatela del destino
Ah! Ho visto molti tramonti e attraversato corridoi
Di antichi teatri. Ma il tempo non mi ha mai dato in prestito la bellezza
La vittoria da ottenere contro l’oscurità e l’estensione dell’amore da prolungare così che
Più brillante e melodioso sia dal suo pulpito
Il canto dell’allodola dentro di noi
Nuvola accigliata che un semplice «no» solleva come piuma
E poi di nuovo cade e tu sei sazio sazio sazio di pioggia
Diventi coetaneo dell’intatto senza conoscerlo e continui
A farti il solletico con le tue cugine negli angoli segreti del giardino
Domani un suonatore girovago ci innaffierà di fiori notturni
E resteremo nonostante tutto un po’ infelici
                                                                                 come accade nell’amore
Ma dal mastice dell’argilla sale un sapore eretico della terra
Per metà di odio e sogno per metà di nostalgia

Se continueremo a essere percepibili come uomini che
Trascorrono la vita sotto volte screziate da tritoni di smeraldo allora
Mezzo secondo dopo mezzogiorno
La perfezione assoluta
                                          sarà raggiunta in un giardino di giacinti
Mai più destinati ad appassire. Qualcosa di grigio
Che una sola goccia di limone rischiara quando
Quel che fin dall’inizio intendevo lo vedi incidersi
Con caratteri nitidi
                                    nel blu di Iulita.

Odisseas Elitis

(Traduzione di Paola Maria Minucci)

da “A occidente del dolore”, 1995, in “Odisseas Elitis, È presto ancora”, Donzelli Poesia, 2011

***

ΣΕ ΜΠΛΕ ΙΟΥΛΙΤΑΣ

Καί σέ θραῦσμα Βρισηίδιις βρίσϰετιιι ϰαί σέ ϰοχύλι Εὐρίπου
Ἐϰεῖνο πού ἐννοῶ Θέλει νά ’χε ἅγριες πεῖνες ἄπνοιας ὁ Αὔγουστος
Γιά νά ζητάει μελτέμί· ὥστε στό φρύδι ν’ ἀφήνει λίγο ἁλάτι ϰαί
Στόν οὐρανό ἕνα μπλέ πού τ’ ὄνομά του μέσα στά πολλά τ’ ἀϰοῦς εὐώνυμα
Στό βάθος ὅμως εἶναι μπλέ Ἰουλίτας
Λές ϰι ἔχει ἀνύσας βρέφους πέρασμα προπορευτεῖ
Πού βλέπεις τόσο ϰαθαρά νά πλησιάζων ἀπ’ ἀ ντίϰρυ τά ὄρη
Καί μιά φωνή παλαιοῦ περιστεριοῦ νά σχίζει ϰύμη ϰαί νά χανεται

Ἂν εἶναι ἅγιον τό τοῦ ἀγαθοῦ πάλι ἀπ’ τόν ἀέρα
Τοῦ ἐπιστρέφεται. Τόσο ἀπ’ τά ἴδια της παιδιά ἡ Εὐ-
Μορφια πληθιιίνει ϰαί μεγαλώνει ὁ ἄνθρωπος πρίν δυό ϰαί τρεῖς ψονές
Τόν παραστήσει ὁ ὕπνος
Στόν ϰοθρέφντη του. Δρέποντας μανταρινια ἢ φιλοσόφων ρύαϰες ἄν ὄχι ϰαί
Κινούμενη πολίχνη μελισσῶν πάνω στήν ἥβη. Ἂς εἶναι
Μαῦρον ἥλιο ϰάνουν τά σταφύλια ϰαί λευϰό πιό τό δέρμα
Ποιός πλήν τοῦ θανάτου μᾶς διεϰδιϰεῖ; Ποιός ἐπ’ ἀμοιβῇ πράττει τό ἄδιϰο;
Μιά συγχορδία ἡ ζωή
                                    ὅπου ἕνας τρίτος ἦχος παρεμβάλλεται
Καί εἶναι αὐτός πού λέει στ’ ἀλήθεια τί πετᾶ ὁ ψωιπχός
Καί τί μσζεύει ὁ πλούσιος: χαδούλια γάτας εὔπλεϰα τῆς λυγαριᾶς
Ἀψιθιές μέ ϰάππαρη λέξεις ἐξελιϰτιϰές μέ βραχύ τό ἕνα φωνῆεν
Ἀσπασμούς ἀπ’ τά Κύθηρα. Ἔτσι μέ ϰάτι τέτοια πιάνεται
Ὁ ϰισσός ϰαί μεγαλώνει τό φεγγάρι νά βλέπουν οἱ ἐρωτευμένοι
Σέ τί μηλέ Ἰουλίτας γίνεται τό ἀραχνοΰφιιντο τοῦ πεπρωμένου νά διαβάζεις
Ἂχ! Δύσεις ἔχω δεῖ πολλές ϰι ἀρχαίων διαβεῖ θεάτρων τά
Διαζώματα. Ὅμως δέν ποτέ ὀμορφιά μοῦ ἑδανείσθηϰεν χρόνος
Καί ϰατά τοῦ μελανοῦ νίϰη νά ἐπιτύχει ϰαί ἀγάπης ἔϰταση νά ἐπιμηϰυύει ὥστε
Πιό εὐφυής πιό εὔφωνος νά ϰελαηδάει ὁ μέσα μσς ϰορυδαλλός
Ἀπ’ τόν διϰό του ἄμβωνα
Σύννεφο συνοφρυωμένο πού τ’ ανεβάζει πούπουλο ἕνα σϰέτο «μή»
Κι ὕστερα πάλι πέφτει ϰαί χορταίνεις χορταίνεις χορταίνεις βροχή
Ὁμήλιϰος γίνεσαι τοῦ ἀνέγγιχτου χωρίς νά τό γνωρίζεις ϰαί
Συνεχίζεις στοῦ ϰήπου τ’ ἄπατα νά γαργαλιέσαι μέ τίς ἐξαδέλφες σου
Αὔριο θά μᾶς ραντίσει νυχτολουλουδα περιιστιϰός ὀργανοπαίχιης
Καί θά μείνοιιμε παρ’ ὅλα αὐτά λιγάϰι μή εὐτυχεῖς
                                                                                 ὅπως συνήθως σῖήν ἀγάπη
Ὅμως ἀπ’ τή μαστίχα τοῦ πηλοῦ τῆς γῆς μιά γεύσῃ αἱρετιϰή ἀνεβαίνει
Μισή ἀπό μίσος ϰι ὅνειρο μισή ἀπό νοσταλγία

Ἐάν ἐξαϰολουθοῦμε νά ’μαστε ἀντιληπτοί ὡς ἄνθρωποι πού
Διαβιοῦμε ϰάτω ἀπό Θόλους ϰατάστιϰτους μέ σμαραγδίσϰων τρίτωνες τότε
Ἡ ὥρα Θά ’ναι μισό δεύτερον λεπτοῦ μετά τή μεσημβρία
Καί ἡ τελειότης ἡ ἄϰρα
                                         συντελεσμένη σ’ ἕναν ϰῆπο μέ ὑάϰινθους
‘Oπού τούς ἀφαιρέθηϰεν ὁ μαρασμός γιά πάντα. Κάτι φαιό
Πού μιά σταξιά μονάχα λεμονιοῦ αἰθριάζει ὁπόταν
Βλέπεις ϰεῖνο πού ἀπ’ τήν ἀρχή ἐννοοῦσα μέ στοιχεῖα ϰαθαρά
Νά χαράζεται
                        πάνιι σέ μιτλέ ‘Iουλίτας.

Οδυσσέας Ελύτης

da “Δυτικά της λύπης” (A occidente del dolore), Atene, 1995

Marina delle rocce – Odisseas Elitis

Filippo Palizzi, Fanciulla sulla roccia a Sorrento, 1871

 

Hai un sapore di tempesta sulle labbra − Ma dove vagavi
Tutto il giorno nel duro sogno della pietra e del mare
Vento da aquile ha spogliato i colli
Ha spogliato fino all’osso il tuo desiderio
E le pupille dei tuoi occhi hanno accolto il segnale della Chimera
Rigando di schiuma il ricordo!
Dov’è la consueta erta del breve settembre
Nella rossa terra dove giocavi guardando in basso
I profondi faveti delle altre fanciulle
Gli angoli dove le tue compagne lasciavano bracciate di rosmarino

− Ma dove vagavi
Tutta la notte nel duro sogno della pietra e del mare
Ti dicevo di contare nell’acqua spoglia i suoi giorni luminosi
Di goderti supina l’alba delle cose
O anche di vagare per gialle vallate
Con un trifoglio di luce al petto eroina di giambo.

Hai un sapore di tempesta sulle labbra
E una veste rossa come il sangue
In profondo dentro l’oro dell’estate
E nel profumo dei giacinti − Ma dove vagavi

Scendendo verso rive e baie con i ciottoli
Là c’era un’erba marina fredda salmastra
Ma più giù un sentimento umano che sanguinava
E aprivi con stupore le braccia dicendo il suo nome
Salendo leggera sino alla trasparenza del fondo
Dove risplendeva la tua stella marina.

Ascolta, la parola è la saggezza degli ultimi
E il tempo scultore impetuoso degli uomini
E il sole lo sovrasta belva di speranza
E tu più vicina a lui stringi un amore
Con un amaro sapore di tempesta sulle labbra.

Non puoi contare azzurra sino all’osso su altra estate
Perché cambino corso i fiumi
E ti riportino indietro alla loro madre
Per baciare ancora altri ciliegi
O per andartene a cavallo del maestrale.

Avvinta alle rocce senza ieri né domani
Nei pericoli delle rocce con la raffica della tempesta
Darai l’addio al tuo enigma.

Odisseas Elitis

(Traduzione di Paola Maria Minucci)

da “Orientamenti”, 1940, in “Odisseas Elitis, È presto ancora”, Donzelli Poesia, 2011

***

Η Μαρίνα των βράχων

Ἔχεις μιά γεύση τριϰυμίας στα χείλη —Μα ποῦ γύριζες
Ὁλημερίς τή σϰληρή ρέμβη της πέτρας ϰαί τῆς θάλασσας
Ἀετοφόρος ἄνεμος γύμνωσε τούς λόφους
Γύμνωσε τήν ἐπιθυμία σου ῶς τό ϰόϰαλο
Κι οἱ ϰόρες τῶν ματιῶν σου πήρανε τή σϰυτάλη τῆς Χίμαιρας
Ριγώνοντας μ’ ἀφρό τή θύμηση!
Ποῦ εἶναι ἡ γνώριμη ἀνηφορια τοῦ μιϰροῦ Σεπτεμβρίου
Στό ϰοϰϰινόχωμα ὅπου ἔπαιζες θωρώντας πρός τα ϰάτω
Τούς βαθιούς ϰυαμῶνες τῶν ἄλλων ϰοριτσιῶν
Τίς γωνιές ὅπου οἱ φίλες σου ἄφηναν ἀγϰαλιές τά διοσμαρίνια

—Μα ποῦ γύριζες
Ὁλονυχτίς τή σϰληρή ρέμβη τῆς πέτρας ϰαί τῆς θάλασσας
Σοῦ ’λεγα νά μετρᾶς μές στό γδυτό νερό τίς φωτεινές του μέρες
Ἀνάσϰελη νά χαίρεσαι τήν αὐγή τῶν πραγμάτων
Ἢ πάλι να γυρνάς ϰίτρινους ϰάμπους
Μ’ ἕνα τριφύλλι φῶς στό στῆθος σου ἡρωίδα ἰάμβου.

Ἔχεις μιά γεύση τριϰυμίας στά χείλη
Κι ἕνα φόρεμα ϰόϰϰινο σάν τό αἷμα
Βαθιά μές στό χρυσάφι τοῦ ϰαλοϰαιριοῦ
Καί τ’ ἄρωμα τῶν γυαϰίνθων —Μα ποῦ γύριζες

Κατεβαίνοντας πρός τούς γιαλούς τούς ϰόλπους μέ τά βότσαλα
Ἦταν ἐϰεῖ ἕνα ϰρύο ἀρμυρό θαλασσόχορτο
Μά πιό βαθια ἕνα ἀνθρώπινο αἴσθημα πού μάτωνε
Κι ἄνοιγες μ’ ἔϰπληξη τα χέρια σου λέγοντας τ’ ὄνομά του
Ἀνεβαίνοντας ἀνάλαφρα ὣς τή διαύγεια τῶν βυθῶν
Ὅπου σελάγιζε ὁ διϰός σου ὁ ἀστερίας.

Ἄϰουσε, ὁ λόγος εἶναι τῶν στερνῶν ἡ φρόηση
Κι ὁ χρόνος γλύπτης τῶν ἀνθρώπων παράφορος
Κι ὁ ἥλιος στέϰεται ἀπό πάνω του θηρίο ἐλπίδας
Κι ἐσύ πιό ϰοντά του σφίγγεις ἕναν ἔρωτα
Ἔχοντας μιά πιϰρή γεύση τριϰυμίας στα χείλη.

Δέν εἶναι γιά νά λογαριάζεις γαλανή ὥς τό ϰόϰαλο ἄλλο ϰαλοϰαίρι
Γιά ν’ ἀλλάξουνε ρέμα τά ποτάμια
Καί νά σέ πᾶνε πίσω στή μητέρα τους
Γιά νά ξαναφιλήσεις ἄλλες ϰερασιές
Ἢ γιά νά πᾶς ϰαβάλα στόν μαΐστρο.

Στυλωμένη στούς βράχους δίχως χτές ϰαί αὔριο
Στούς ϰινδύνους τῶν βράχων μέ τή χτενισια τῆς θύελλας
Θ’ ἀποχαιρετήσεις τό αἴνιγμά σου.

Οδυσσέας Ελύτης

da “Οδυσσέας Ελύτης, Προσανατολισμοί”, Atene, 1940

Tre volte la verità – Odisseas Elitis

Odisseas Elitis

I

Sulle rocce l’uccello tip-tip spostava la verità beccando l’acqua salata plaf-plaf dentro le cavità      Qualcosa qualcosa      Qualcosa deve senz’altro esistere

Ma divenni davvero santo aspettando    Con una barba da monaco che accarezzavo e grattavo     Qualcosa qualcosa    Qualcos’altro si deve pur trovare

Alla fine mi decisi    E come si trascina a riva una barca    trascinai l’uomo in un luogo così da poterlo vedere dentro

–  E lui chi è? – L’assassino che è passato – E perché tanto trambusto? – Il falco il falco sta arrivando è arrivato – Bene e qui chi decide? – Nessuno Nessuno – Non ho sentito     chi parla?

Ma già venivano meno le parole     Cos’altro dire     Questa la verità.

II

Questa la verità     Quando retrocedono le parole     cos’altro dire apparve     il mare circondato da cipressi come un vecchio casolare

Seduta nell’acqua bassa     una donna di pietra     che si pettinava rimase con la mano sospesa in alto     Lontano due barche a vapore tutto fumo senza avanzare     E ovunque nelle fonti e tra il rosmarino un confidente pater noster si alzava prima di disperdersi in rugiada

Padre nostro che sei nei cieli     io che ho amato     io che ho tenuto la mia ragazza come un giuramento     io che sono arrivato a prendere per le ali il sole come una farfalla     Padre nostro

Ho vissuto con niente.

III

Ho vissuto con niente     Ma le parole non mi bastavano     Nel vento di una stretta vallata voce solitaria     si scioglieva alle mie orecchie sciù sciù sciù    tirai fuori migliaia di cose     Che manciate di cristalli che canestri di fresche api e che brocche colme dove sentivi il vento prigioniero che ffff fischiava

Qualcosa qualcosa     Qualcosa di demoniaco ma che si coglie come in una rete nelle sembianze dell’Arcangelo     Farneticavo e correvo     Dalla lingua arrivai a imprimere le onde nell’udito

– Ehi voi neri pioppi    gridavo    e voi alberi celesti cosa sapete di me? – Θόη θόη θμός – Cosa? – Άρίηω ηθύμως    θμός – Non ho sentito cosa? – Θμός θμός αδοσος¹

Finché sentii     e mi si prenda pure per pazzo     che di un niente è fatto il Paradiso.

Odisseas Elitis

(Traduzione di Paola Maria Minucci)

da “L’albero di luce e la quattordicesima bellezza, 1971”, in “È presto ancora”, Donzelli Poesia, 2011

∗∗∗

ΤΡΕΙΣ ΦΟΡΕΣ Η ΑΛΗΘΕΙΑ
                         
I

Μετατόπιζε το ἀγριοπούλι πίτ-πίτ πάνω στούς βράχους τήν ἀλήθεια Μές στίς γοΰβες τ’ αρμυρό νερό τλίπ-τλίπ όλο τσιμπολογοΰσε     Κάτι κάτι     Κάτι πρέπει οπωσδήποτε να υπάρχει

Μά την πίστη μου αγιασα να περιμένω     Πέταξα γένι καλογερικό πού όλο χάιδευα κι εξυνα     Κάτι κάτι     Κάτι άλλο να βρεθεί

Κάποια φορά τό πηρ’ απόφαση     Τράβηξα     ετσι όπως τραβάς μια βάρκα στη στεριά     τόν άνθρωπο     άπό μέρος πού νά βλέπεις μέσα του

—Έ ποιός είναι αυτός;—’Ο φονιάς πού πέρασε— Κι ο τόσος σαματάς γιατί;—Τό γεράκι τό γεράκι φτάνει εφτασε—Καλά και ποιός ορίζει εδώ; — Ούτις Ούτις — Δέν ακουσα     ποιός λέει;

Αλλά κιόλας λιγόστευαν τά λόγια     Τί νάπείςπιά     Τέτοια η άλήθεια.

ΙΙ

Τέτοια η άλήθεια     “Οταν άποτραβήχτηκαν τά λόγια     τί νά πείς πιά φάνηκε     περιτριγυρισμένο κυπαρίσσια σάν παλιό υποστατικό τό πέλαγος

Καθισμένη στά ρηχά     μιά γυναίκα πέτρινη     κεί πού χτενίζονταν άπόμεινε μέ τό χέρι της ψηλά στόν άέρα     Δυό βαπόρια πέρα ταξιδεύανε     όλο καπνούς     δίχως νά προχωράνε     Και παντοΰ στις βρύσες και στά δεντρολίβανα εκμυστηρευμένο ενα πάτερ ημών πού ανέβαινε πριχοΰ σπάσει σέ δρόσο

Πάτερ ημών ο εν τοΐς ούρανοΐς     εγώ πού αγάπησα     εγώ πού τήρησα το κορίτσι μου σαν όρκο     πού ’φτασα να πιάνω τον ήλιο άπ’τά φτερά σαν πεταλούδα     Πάτερ ημών

Μ’ ενα τίποτα εζησα.

III

Μ’ ενα τίποτα εζησα     Μονάχα οί λέξεις δέ μοΰ άρκούσανε     Σ’ ενός περάσματος άέρα     ξεγνέθοντας άπόκοσμη φωνή τ’ αύτιά μου     φχιά φχιού φχιού    εσκαρφίστηκα τά μύρια οσα      Τί γυαλόπετρες φούχτες τί καλάθια φρέσκες μέλισσες καί σταμνιά φουσκωτά οπου άκουγες ββββ νά σοΰ βροντάει ο αιχμάλωτος άέρας

Κάτι κάτι     Κάτι δαιμονικό μά πού νά πιάνεται σάν σέ δίχτυ στό σχήμα τού Αρχαγγέλου     Παραλαλοΰσα κι ετρεχα     “Εφτασα κι άποτύπωνα τά κύματα στήν άκοή άπ’τή γλώσσα

—Έ καβάκια μαύρα     φώναζα     κι εσεΐς γαλάζια δέντρα τί ξέρετε άπό μένα; — Θόη θόη θμός —”Ε; τί; —Άρίηω ήθύμως    θμός—Δέν άκουσα τί πράγμα; — Θμός θμός άδυσος

“Ωσπου τέλος    ενιωσα κι ας πά’ νά μ’ ελεγαν τρελό    πώς άπό ’να τίποτα γίνεται ο Παράδεισος.

Οδυσσέας Ελύτης

da “Το φωτόδεντρο και η δέκατη τέταρτη ομορφιά”, (L’albero di luce e la quattordicesima bellezza), Atene, 1971

¹     Neologismi creati da Elitis a imitazione del greco antico.